Ný stjórnarskrá: ábyrgð, gegnsæi og mannréttindi

Íslenska stjórnarskráin er arfðleið frá dönskum nýlendutíma og stjórnkerfið er afkvæmi þeirrar viðleitni19. aldar nýlenduveldis að takmarka - ekki afnema - ótakmarkað konungsvald með stofnun þingræðis.

Þingræðinu fylgir andlýðræðislegt flokksræði atvinnupólitíkusa þar sem hagsmunapot fremur en hæfni ræður hverjir ráðast í mikilvæg embætti. Heppilegra er að Ísland verði beint fulltrúalýðræði og þjóðin kjósi fulltrúa sína án forvals pólitískra hagsmunapotara. Útiloka þarf að ráðherrar geti jafnframt verið þingmenn, en þingið er nú stimpill fyrir gæluverkefni ráðherraræðisins, þar sem sérfræðingar og hagsmunahópar - ekki þingmenn - skraddarasauma löggjöf sem keyrð er gegnum þingið með bægslagangi.

Þjóðin ætti að velja í beinni kosningu einn sterkan þjóðarleiðtoga - í svipuðu kerfi og því franska eða bandaríska - sem síðan veldi samstarfsmenn með hæfni, menntun og reynslu til að stýra ráðuneytum. Sterkur leiðtogi gæti risið yfir flokkapólitík og aukið traust þjóðarinnar á leiðtogum sínum, en eitt alvarlegasta vandamál íslenskrar stjórnsýslu er rolugangur og ábyrgðarleysi eins og það sem þjóðinni var sýnt í kjölfar bankahrunsins. Einn sterkur þjóðarleiðtogi tæki ábyrgð á öllum mistökum og klúðri, eins og Harry Truman sagði, „The buck stops here."

Tryggja þarf gegnsæi í stjórnsýslunni. Fundir Alþingis og nefnda þess, fundargerðir og samningar eiga að vera opnir almenningi nema undir alveg sérstökum kringumstæðum og undantekningarnar frá aðalreglunni mega ekki vera svo almennar að unnt sé að troða hverju sem undir þær, eins og í 5. gr. upplýsingalaga 50/1996, sem bannar aðgang að upplýsingum sem „sem sanngjarnt er og eðlilegt að leynt fari."

Meginreglan um mannréttindi stjórnarskrárinnar á að vera að öll réttindi sem ekki eru sérstaklega upp gefin til ríkisins tilheyra þegnunum. Með öðrum orðum, ríkið getur aðeins skipt sér af aðgerðum einstaklingsins ef því er sérstaklega leyft að gera það. Tryggja verður sterkt og sjálfstætt dómsvald til að hafa taumhald á pólitískum þáttum ríkisvaldsins.

Ný stjórnarskrá þarf að segja afdráttarlaust að mannréttindaákvæðin takmarkist við manneskjur eingöngu og að tilbúnar lögpersónur njóti ekki verndar þeirra eins og gerst hefur í Bandaríkjunum, þar sem nýlegur dómur Hæstaréttar veitti hlutafélögum rétt til tjáningarfrelsis! (Fá þau næst rétt til að bera vopn?) Skilgreina þarf takmarkanir lögpersóna í hlutafélagaformi. Fjölgun þeirra og flókin tengsl hafa leitt til þess að nær ómögulegt er að rekja fjármál þeirra eða draga fjárglæframenn þeirra til ábyrgðar.

Þó núverandi stjórnarskrá gefi til kynna að rétturinn til tjáningarfrelsis sé tryggður, er raunveruleikinn annar, en íslensk lög heimila að henda fólki í fangelsi fyrir að móðga samborgara sína. Ótvírætt bann verður að leggja við slíkum lagaákvæðum.

Afnema á tengsl milli ríkisins og þjóðkirkjunnar, en slík stofnun á ekki heima í nútímaþjóðfélögum; hún er í eðli sínu andlýðræðisleg, Ef kirkjan hefur eitt hlutverk öðrum fremur, ætti það að vera að innræta með leiðtogum þjóðarinnar - og eigin leiðtogum - siðferðislega ábyrgðartilfinningu, en það hefur henni mistekist hrapallega.

Íslensk gjaldþrotalöggjöf er skammarlegur mannréttindabrotapakki í formi skuldaþrældóms. Einstaklingum, sem hafa vegna veikinda eða ástæðna sem þeir réðu engu um, misst atvinnu sína, ævisparnað og sem (vegna glórulausrar peningastjórnar landsins) eiga oft minna í heimilum sínum en þeir skulda, er gert ókleift að byrja að nýju. Hlutafélög í eigu fjárglæframanna ganga frá milljarðaskuldum og byrja næsta dag með nýja kennitölu, en venjulegt fólk fær aldrei tækifæri til að byrja upp á nýtt. Stjórnarskráin á afdráttarlaust að tryggja rétt heiðarlegra einstaklinga til að byrja að nýju án þess að þeim sé refsað eins og glæpamönnum.

Afdráttarlaus skilgreining eignarréttarins á einnig að taka af öll tvímæli um að þjóðarauðlindir eru í eigu þjóðarinna og tilgreina verður nákvæmlega hvenær einstaklingar mega nota auðlindir í þjóðareign. Samansöfnun auðs á hendur fárra einstaklinga, sem valdið hefur hættulegu misrétti í þjóðfélaginu, er afleiðing af sóun ríkisstjórna á þjóðarauðnum og fyrirbyggja verður slíka misnotkun.

Vegna smæðar Íslands, almennrar menntunar þegnanna og tölvuvæðingar ættu engin vandkvæði að vera á því að skjóta mikilvægum málum beint til kjósenda. Tæknileg atriði eiga að vera í höndum þeirra sem hæfni, kunnáttu og reynslu hafa til að helga sig þeim, en grundvallarmálefni - eins og sala eða einkavæðing þjóðarauðlinda, tekjustofnar ríkisins og milliríkjasamningar - ættu að ráðast í þjóðaratkvæðagreiðslum.

Íris Erlingsdóttir fjölmiðlafræðingur er frambjóðandi til stjórnlagaþings.