Valdalaus kóngur

Við fyrstu sýn á stjórnarskrána virðist forseti Íslands hafa heilmikil völd. Við nánari skoðun kemur í ljós að honum ber að láta "ráðherra framkvæma vald sitt". Í orði eru þeir að vinna í umboði forseta, þó að við tökum ekki almennt eftir því að svo sé, enda er raunin svolítið önnur. Og þá er spurningin: hvað erum við að hafa ákvæði í stórnarskránni, sem eru ónauðsynlegar umorðanir á raunveruleikanum?

Jú, þetta er arfur frá danska konungsveldinu. Nokkrar byltingar höfðu rúið þann kóng völdum, en í orði kveðnu var svo látið heita að ríkisstjórnin væri að vinna fyrir hann. Við vitum hins vegar að í báðum löndunum sitja ríkisstjórnir í umboði kjósenda, þær eru studdar af meirihluta þingsins sem fólkið kýs - þannig viljum við hafa það og þá er óþarfi að búa til konunglegt leikrit í kringum það.

Þessi æðsta staða lýðveldisins er dálítið skrýtið sköpunarverk. Það er óneitanlega látið eins og hún sé mikilvægari en hún er. Stundum er talað um hana sem "sameiningartákn þjóðarinnar", en það getur brugðið til beggja vona með það háleita markmið, og núverandi forseti hefur beitt áhrifum sínum of oft í viðkvæmum deilumálum til að hann geti með góðu móti kallast sameiningartákn.

Tvennt getur fært forsetanum völd samkvæmt núgildandi stjórnarskrá. Annað er stjórnarkreppa. Þá stendur vissulega upp á forsetann að taka mikilvægar ákvarðanir. Hitt er málskotsrétturinn margumræddi. Forsetinn getur neitað lögum staðfestingar, en þá skal fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla. Þegar á þetta reyndi fyrir skömmu kom í ljós að lagakerfið var illa undir slíka framkvæmd búið. Það var eins og enginn hefði átt von á því að til þessa kæmi nokkurn tíma.

Þessi mál verða óhjákvæmilega í brennidepli á stjórnlagaþinginu. Þá er eðlilegt að ræddar verði hugmyndir Vilmundar Gylfasonar um þjóðkjörinn forseta sem yrði í raun höfuð ríkisstjórnarinnar, en þar horfði Vilmundur til fyrirmynda eins og Frakklands og Bandaríkjanna. Sumir hafa á það bent að þetta fyrirkomulag veiki þingræðið, en það ætti ekki endilega að vera veikara en það kerfi sem Íslendingar búa við nú, sem einna helst byggist á foringjaræði stjórnmálaflokkana. Eitt er þó víst að þingræðið þarf að verja - og þar með afmarka starfsvið þeirra sem fara með framkvæmdavaldið.

Hvað gerum við svo með kónginn valdalitla? Viljum við að hann ákveði hvenær haldnar eru þjóðaratkvæðagreiðslur eða viljum við hafa annan hátt á slíkum ákvörðunum? Málskotsréttur forseta er tilefni endalausra deilna um það hvort forsetanum sé í raun og veru ætlað það hlutverk að endurmeta lög þingsins með þessum hætti.

Í vöggu þingræðisins, Bretlandi, yrði uppi fótur og fit, ef Elísabet önnur neitaði að staðfesta lög frá þinginu. Ekki er ólíklegt að það boðaði endalok konungdæmis þar í landi.

Núverandi ákvæði um forseta Íslands eru í besta falli illa útskýrð tímaskekkja. Hana þarf að laga, þó ekki væri nema með því að segja skýrt og skorinort til um völd hans eða valdaleysi.