Skuldarar þurfa skjól

Fjölmörg íslensk heimili standa nú frammi fyrir miklum erfiðleikum vegna skuldastöðu sinnar. Ástæðurnar eru vel þekktar; í kjölfar falls bankanna og efnahagserfiðleika hafa skuldir hækkað hratt, laun lækkað og atvinnuleysi er mikið.

Margir eru því í þeirri stöðu að þurfa að leita sér úrræða til að rétta af sína stöðu. Ýmsar leiðir eru færar fyrir skuldara í dag en gróflega má flokka úrræðin í tvennt; annars vegar úrræði innan hverrar lánastofnunar, t.d. bankanna og hins vegar róttækari úrræði á vegum stjórnvalda sem krefjast aðkomu dómstóla.

Úrræði á vegum banka og lánastofnana

Sé um tímabundna erfiðleika að ræða sem fyrirsjáanlegt er að skuldari geti yfirstigið er eðlilegt að horfa til þeirra úrræða sem bankar og aðrar lánastofnanir bjóða upp á. Með því er t.d. unnt að óska eftir frystingu á láni eða semja um breytta skilmála á skuldum. Þessi úrræði geta létt töluvert undir og fela í mörgum tilfellum í sér töluverða eftirgjöf af hálfu bankanna. Mörgum nægir að nýta sér einhvern þessara kosta til þess að láta enda ná saman á nýjan leik.

Í öðrum tilfellum er staðan erfiðari. Séu skuldirnar umtalsverðar og vanskil viðvarandi er eðlilegt að horfa til róttækari úrræða hjá stjórnvöldum. Með lögum um greiðsluaðlögun samningskrafna og lögum um greiðsluaðlögun fasteignaveðkrafna var komið til móts við þennan hóp. Þar er kveðið á um að skuldarar, sem eru um fyrirséða framtíð ófærir um að standa í skilum með skuldbindingar sínar, geti óskað eftir að fá heimild til greiðsluaðlögunar á kröfum sínum. Fólk í þessari stöðu myndi í mörgum tilfellum ella stefna í gjaldþrot með tilheyrandi erfiðleikum.

Greiðsluaðlögun veitir skjól

Með greiðsluaðlögun er skuldurum gefinn kostur á að komast í ákveðið skjól með sínar skuldir og aðlaga afborganir að sinni greiðslugetu í stað þess að fara í þrot. Ferlið tekur yfirleitt þrjú til fimm ár og getur bæði tekið til fasteignalána og annarra skulda. Sett er upp greiðsluáætlun í samráði við kröfuhafa og skuldara. Hugsunin með úrræðinu er að kröfuhafar fái eitthvað upp í skuldir sínar, ef kostur er, en skuldarar geti á móti fengið fastan punkt í tilveruna og komið fjárhag sínum í betra horf. Eftirstöðvar skuldanna eru í sumum tilfellum afskrifaðar að hluta eða jafnvel í heild. Skuldarinn stendur svo við greiðsluaðlögunina með því að greiða ákveðna fjárhæð mánaðarlega á meðan ferlið stendur yfir. Sú fjárhæð er fundin út að teknu tilliti til framfærslu umsækjanda.

Sótt er um heimild til greiðsluaðlögunar til héraðsdómstóla á hverjum stað. Slík umsókn verður að uppfylla ákveðnar formkröfur og hafa margir leitað aðstoðar við gerð umsóknarinnar, til lögmannsstofa eða Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna. Vandinn við úrræðið í dag er hins vegar hve langur tími líður frá því að umsókn berst og þar til úrskurður dómara liggur fyrir en það ferli getur tekið allt að 8-10 vikur. Með fjölgun dómara og starfsmanna dómstóla mun þessi biðtími styttast.

Áhyggjur af ábyrgðarmönnumÁbyrgðir fyrir skuldum eru mjög útbreiddar hér á landi og ábyrgðarmenn eru í mörgum tilfellum nákomnir skuldaranum. Þetta eru leifar hins svonefnda ábyrgðarmannakerfis. Afar mikilvægt er fyrir fólk að vita að sé óskað eftir úrræðum á borð við greiðsluaðlögun fellur skuldin ekki á ábyrgðarmann. Meðan á greiðsluaðlögun stendur eru lán í skilum og því ekki hægt að ganga að ábyrgðarmönnum. Þá er jafnframt mikilvægt að átta sig á því að greiðsluaðlögun sem kveður á um lækkun kröfu á hendur skuldara hefur sömu áhrif til lækkunar á kröfu á hendur ábyrgðarmanni.

Athafnaleysi er dýrasti kosturinn

Greiðsluerfiðleikar og vanskil valda fólki miklum áhyggjum og kvíða. Í slíkum aðstæðum margborgar sig hins vegar fyrir fólk að fara á stúfana og leita sér ráðgjafar í sínum málum. Þó að fyrstu skrefin geti verið þung, hvet ég þá sem þurfa á að halda að kanna sína stöðu og þau úrræði sem í boði eru. Á endanum er það oft dýrasti kosturinn að aðhafast ekkert.

Höfundur er lögmaður á JÁS Lögmönnum – www.jas.is.