Glórulaus peningastjórn

Á morgunfundi Viðskiptaráðs 18. nóvember sl. vék formaður bankastjórnar Seðlabanka Íslands að stjórntækjum bankans til „að halda verðbólgu í skefjum" og sagði stýrivexti vera „því sem næst eina tæki[ð] sem honum var til þess fengið". Það er ekki rétt. Annað og öflugra stjórntæki er heimild hans í 13. gr. seðlabankalaga að setja bönkum reglur um gjaldeyrisjöfnuð. Slíkar reglur gegna lykilhlutverki í virkri peningastjórn í opnu hagkerfi því innlend eignastaða viðskiptabanka er meiri eða minni eftir því hvort gjaldeyrisstaða þeirra er neikvæð eða jákvæð. Seðlabankinn hefur hins vegar kosið að gera heimildina óvirka með glórulausri útfærslu hennar, sbr. 2. gr. reglu, 4. júní 2008: „Til gengisbundinna liða í reglum þessum skal telja eignir og skuldir svo og liði utan efnahagsreiknings sem eru í erlendum gjaldmiðli og liði í íslenskum krónum séu þeir með gengisviðmiðun." Bankarnir höfðu sem sé ótakmarkaða heimild til erlendrar lántöku til að fjármagna gengisbundin krónulán. Undir þetta rituðu Davíð Oddsson, formaður bankastjórnar, og Eiríkur Guðnason bankastjóri.

Formaður bankastjórnar sagði reglur um gjaldeyrisjöfnuð „litlu máli skipta í því sem nú hefur gerst" - hruni bankakerfisins. Það er ekki rétt. Með raunhæfri útfærslu á reglunni hefði neikvæð gjaldeyrisstaða bankanna í septemberlok 2008 í mesta lagi verið um 100 milljarða í stað 2.843 ma. Gengisbundin krónulán hefðu verið nær þeirri upphæð í stað 2.963 ma. (56% af innlendum útlánum og kröfum bankanna). Fagleg útfærsla reglunnar hefði þannig (1) gert stýrivaxtatækið óþarft, (2) tekið fyrir vaxtamunarviðskipti, og (3) stemmt stigu við hágengi krónunnar og meðfylgjandi viðskiptahalla. Í dag hefðu allar aðstæður þjóðarbúsins því verið ólíkt betri - og þjóðargjaldþrot ekki í myndinni.

Á fundinum leit formaður bankastjórnar yfir farinn veg og nefndi „dæmi um þung aðvörunarorð af hálfu Seðlabankans" og „margítrekaða umvöndun yfir því að bankarnir skyldu vera að lána almenningi og fyrirtækjum í erlendum gjaldmiðli sem viðkomandi hafði ekki tekjur í. Vissulega komust margir þannig undan aðgerðum Seðlabankans til að knýja verðbólguna niður. Þau undanbrögð urðu til þess að vextir Seðlabankans urðu að vera hærri en ella og standa lengur hátt. Á þessi aðvörunarorð var lítt hlustað og því ekki eftir þeim farið. Og enn spyr ég hvort ekki sé líklegt að það hefði fremur verið gert ef fjölmiðlar landsins hefðu ekki verið í þeim heljarfjötrum sem þeir hafa verið í um alllanga hríð?"

Hver sem ábyrgð Baugsmiðla kann að vera þá verður þeim ekki kennt um óreiðustjórn íslenzkra peningamála síðustu árin.

Höfundur er hagfræðingur.