Háskalegt óréttlæti

Verðmæti íslensku krónunnar hefur verið stórlega ofmetið um margra missera skeið. Eignaverðsbólan var keyrð áfram með glæpakenndu viðskiptalíkani fjárfestingarfélaga og einkavinavæddra banka. Þar voru stundaðir viðskiptahættir sem minna óhuggulega mikið á ENRON skandalinn fræga. Hrun efnahagskerfis Íslands er staðreynd og engin eign sem stóð hér fyrir nokkrum vikum stenst það verðgildi sem á henni var bara í september sl.

Námsmenn og húsnæðiskaupendur fengu lán sín í krónum sem ekki hafa reynst standa undir því verðgildi sem þær voru bókaðar fyrir. Allir íbúðareigendur taka á sig lækkun og tapa sem svarar 30-50% af bókuðu verðmæti á næstu 2 árum. Verðtryggingarvísitalan mun hins vegar mæla hækkun höfustóls námslána og húsnæðislána um 30% á þessum sama tíma ef ekkert er að gert. Með því er augljóst að þeir sem skulduðu 60% eða meira í húsnæðinu á miðju ári 2008 munu verða eignalausir innan tveggja ára þrátt fyrir að standa í skilum.

Það er óboðlegt ef stjórnvöld bregðast ekki við þessarri fyrirséðu þróun og frysta vísitöluna til verðtryggingar við gildi 1. september 2008 eða mögulega eldra gildi.

Lántakendur munu annars aldrei geta né vilja standa undir verulega þyngdum afborgunum lána sinna við þessar aðstæður og það er algerlega út í hött að ætla þeim sem skulda vegna náms og húsnæðis að greiða sérstakar „skaðabætur" (vísitöluhækkanir) til fjármagnseigenda. Með því væri beinlínis verið að skattleggja þennan hóp einan fyrir fjármálahrunið og fyrir ofmat á verðgildi íslensku krónunnar og gera þessar fjölskyldur að þrælum fjármagns sem reyndist verulega ofmetið.

Sá hópur sem þetta á við um er fjölmennur og mun ekki láta bjóða sér aðgerðaleysi af hálfu stjórnvalda. Það er líka algerlega óviðunandi að forystumenn launþega og ríkisstjórnar beinlínis skrökvi því að fólki að það ógni rekstrarlegu öryggi Íbúðalánasjóðs að frysta vísitölu til verðtryggingar; þvert á móti mun nettó-afkoma Íbúðalánasjóðs ekki skerðast vegna slíkrar aðgerðar þar sem innlendar skuldbindingar sjóðsins munu lækka til jafns við minni hækkun höfuðstóls lána og greiddra verðbóta. Efnahagur sjóðsins mun því lækka - en það hefur ekkert beint samhengi við nettó rekstrarniðurstöðu sjóðsins.

Ef vísitala til verðtryggingar er fryst þá munu afborganir og höfuðstóll útistandandi íbúðalána lífeyrissjóðanna ekki hækka í bili - og slíkt hægir á eignamyndun í viðkomandi sjóði. Hafi það hins vegar áhrif á greiðslugetu lífeyris þá er mikilvægt að hafa í huga að það eru 25-30 ár sem gefast til að bæta sjóðnum það upp. Einnig má hafa í huga að sjóðfélagar sem standa í skilum með sín íbúðalán munu sjálfir eiga stærri „sjálfseignarsjóð" í eigin húsnæði sem unnt er að innleysa þegar kemur að því að menn stíga út af vinnumarkaði.

Hjón sem skulda á bilinu 7-12 milljónir í námslán auk húsnæðislánanna kunna að komast að þeirri niðurstöðu að það sé ekki nokkur skynsemi í því að taka á sig margfaldar byrðar vegna verðtryggingarinnar. Við þær aðstæður skapast hætta á greiðslufalli hjá Íbúðalánasjóði og þá verður jafnframt markaðshrun sem gerir þeim sem standa í skilum algerlega óbærilegt að lifa við misrétti verðtryggingarinnar. Vaxandi hætta er á að öflugur hópur fólks á góðum aldri hverfi nú úr landi. Sá hópur er einmitt foreldrar kynslóðanna sem við höfum væntingar um að standi undir framtíðarefnahag íslensku þjóðarinnar. Án þeirra megum við ekki vera við uppbygginguna úr rústum hins hrunda Íslands.

Leigufélög og húsnæðissamvinnufélög með verðtryggðar skuldbindingar munu eiga það á hættu að verðfallinn markaður með offramboð á húsnæði undirbjóði þeirra rekstur. Slíkt mun aftur leiða til þess að Íbúðalánasjóður og fleiri opinberir aðilar verða þvingaðir til að fara inn á húsnæðismarkaðinn með íhlutandi hætti: með því að afskrifa hluta lána eða með því hreinlega að leysa til sín húsnæði í áður óþekktum skala.

„Kreppuleiðrétting" á fasteignaverði - samfara gengisfalli krónunnar mundi lenda með tvöföldum þunga á lántakendum ef verðtryggingarvísitalan fær að mæla óhindrað.

Lögbundin verðtrygging lána raskar jafnræði lántakenda og fjármagnseigenda þannig að áhættan fellur með tvöföldum þunga á skuldarann á meðan fjármagnið bíður eftir uppbótum í formi vísitöluhækkunar á lán og gerir fjármagnseigendur og fjármálafyrirtækin nánast ónæm fyrir verðbólgunni og hruni krónunnar.

Nú mun sjást hvort jafnaðarmenn í Samfylkingunni standa undir nafni eða hvort þeir hafa orðið villukenningum fjármagns­aflanna að bráð.

Frystum verðtryggingarvísitöluna strax og leggjum jafnhliða upp tímasett plan inn í framtíðarmyntina með samkomulagi við EVRU-þjóðirnar.

Höfundur er framkvæmdastjóri Búseta á Akureyri.