Reglur um listamannastyrki

Heiðurslaun listamanna - Einar Þór Gunnlaugsson Nokkrar meginreglur um úthlutanir til þessa mála eru við lýði í flestum löndum Evrópu og innan Evrópusambandsins, UNICEF og fleiri stofnanna. Og vegna þess að málaflokkurinn hefur fengið á sig orð að vera sá kröfuharðasti í nútíma stjórnmálum hafa aðilar komið sér saman um nokkur viðmið. Í stuttu máli eru þau fjögur: fjölbreytni, sköpun, þátttaka og sjálfsmynd (eða sjálfstæði), og að verkefni verði metin með tilliti til að þau hafi eða stuðli að einhverju að þessum atriðum. Annað atriði sem varðar úthlutanir eru sjálfstæði og samskiptaform ríkissins og stofnanna þess, en það er áhugavert að úthlutunarreglur mótuðust m.a. af uppbyggingarstarfi í Evrópu eftir seinni heimsstyrjöld. Ef við ímyndum okkur hvernig nasistar misnotuðu opinberar stofnanir til að framfylgja stefnumálum sínum, getum við ímyndað okkur hvers vegna pólitískur vilji var í Evrópu til að tryggja sjálfstæði stofnanna. Það átti að tryggja með m.a. svokallaðri “armslengd” reglu, það er að aðilar halda sér í þeirri fjarlægð frá hvor öðrum. Einnig voru settar reglur um eftirlitsskyldu, en hún var m.a sett í hendurnar á almenningi, umsækjendum og  fjölmiðlum með því að koma á áfrýjunarkerfi og setja ný lög um upplýsingaskyldu. Í sumum löndum voru vísindi og menning aðgreind með skýrari hætti og vísindin luta strangari reglum í ljósi þeirra tilrauna sem gerðar voru í stríðinu. Hið pólitíska hugarfar eftirstríðsáranna og eftir að nýlendur Evrópuþjóðanna fengu sjálfstæði hafði áhrif til góðs má segja á mótun þessara viðmiða. Með fjölbreytni átti m.a. að tryggja að rödd minnihlutahópa (t.d. innflytjenda og gyðinga) heyrðist, með þátttöku að hvatt væri til að þessir hópar tæku þátt í menningar og listastarfi, með sköpun að verkefni hvetji til þroska og að allt sé þetta til að styrkja sjálfstmyndina. Þessar meginreglur hafa ekkert breyst þótt inn hafa komið útfærslur og viðbætur þar sem tekið er tillit til kynferðis, aldurs, búsetu, kynheigðar, tekna, menntunar, reynslu o.fl. Á síðustu áratugum hafa þessar úthlutunarreglur mótast mest af hugmyndum um áhrif markaðarins og stækkun Evrópusambandsins til austurs. Það sem eðlilega mótar svo þessa hluti í hverju landi eru saga, menning, markaðsaðstæður, lagaumhverfi, listamenn og ríkisstjórnin sjálf. Í stuttu máli hefur Ísland misst af þessari þróun þótt reglum dagsins í dag sé flestum kunnar sem starfa í geiranum. Og stjórnvöldum hefur margoft verið bent á þetta. En þær fáu reglur sem stuðst hefur verið við þróuðust í anda kalda stríðsins og af góðum hug til merkra en fátækra listamanna á síðustu öld. En það virðist þurfa meira en að endurskoða reglur svo þær falli að nútíma samfélagi, sumar þarf að smíða frá grunni.   Höfundur er MA í  stjórnun og stefnumörkun menningarmála.