Þegar gögn verða að upplýsingaóreiðu: Nokkrum stað­leysum Hall­dórs Jörgens Olesen svarað

Því miður ber nokkuð á misvísandi framsetningu talna og gagna í málflutningi sumra já-sinna í aðdraganda kosninganna um ESB-aðild síðar í mánuðinum. Fyrir nokkrum dögum réðst einn þeirra, Halldór Jörgen Olesen, gegn nýlegri hugleiðingu Snorra Mássonar þingmanns á fésbókinni, þar sem hann færir málefnaleg rök fyrir andstöðu sinni við ESB-aðild. Skrif Halldórs bera þess hins vegar vitni að sannfæringarhiti sumra já-sinna bitnar stundum á málefnalegri yfirvegun.

ESB-aðild og atvinnuleysi

Í fésbókarfærslu sinni bendir Snorri Másson þingmaður á að ESB-aðild muni líklega auka atvinnuleysi hér á landi. Með því er meðal annars átt við að upptaka evru skerði getu stjórnvalda til að bregðast við óvæntum efnahagsáföllum eða snöggum uppsveiflum, sem oft eru af innlendum uppruna. Slík áföll og uppsveiflur geta verið umtalsverð miðuð við stærð íslenska hagkerfisins, þótt þau séu óveruleg í evrópsku samhengi. Við þessar sérstöku aðstæður hefur sjálfstæð peningamálastefna leikið lykilhlutverk við að tryggja efnahagslegan stöðugleika og viðhalda háu atvinnustigi hér á landi.

Halldór fullyrðir m.a. í grein sinni að atvinnuleysi í Finnlandi hafi minnkað úr 17 prósentum árið 1995, við inngöngu í ESB, í 15 prósent þremur árum síðar (1998) og í 10,2 prósent fimm árum síðar (2000). Þessar tölur stemma ekki við opinber gögn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins (IMF). Samkvæmt þeim var meðalatvinnuleysi í Finnlandi 15,5 prósent árið 1995, 11,5 prósent árið 1998 og 9,9 prósent árið 2000. Það sem Halldór kýs hins vegar að láta liggja á milli hluta er að á fyrstu árum tíunda áratugarins gekk Finnland í gegnum eina dýpstu efnahagslægð sem þekkst hefur meðal þróaðra ríkja frá Kreppunni miklu (1929-1939). Á árunum 1990 til 1993 dróst verg landsframleiðsla Finnlands saman um tæp 13 prósent og atvinnuleysi hækkaði úr 3,2 í 16,5 prósent. Árið 1994, þ.e. ári fyrir ESB-aðild, var viðsnúningurinn þegar hafinn og hagvöxtur í Finnlandi mældist 4 prósent, og 4,2 prósent árið 1995. Þrátt fyrir þennan kraftmikla hagvöxt náði atvinnuleysið hámarki í 16,7 prósentum árið 1994, en tók þaðan í frá að lækka jafnt og þétt í takt við hefðbundna efnahagsuppsveiflu – en ekki vegna inngöngu í ESB.

Skýringar á þessari þróun hagvaxtar og atvinnuleysis í Finnlandi eiga lítið skylt við ESB-aðild, ólíkt því sem Halldór reynir að telja lesendum trú um. Ári fyrir inngönguna í ESB, eða 1994, hófst nýtt hagvaxtarskeið í Finnlandi þar sem verg landsframleiðsla jókst mun hraðar en atvinnustigið. Þetta tímabil var drifið áfram af miklum vexti finnskra tæknifyrirtækja eins og Nokia, sem og hratt vaxandi útflutningi annarra iðngreina. Hagvaxtarskeiðið einkenndist af mikilli framleiðniaukningu í finnska atvinnulífinu, sem skýrir hvers vegna atvinnuleysi sýndi ákveðna tregðu og jókst í upphafi þessa tímabils áður en það tók að lækka.

Finnland er gott dæmi um ESB-ríki þar sem kostnaðurinn af sameiginlegri peningamálastefnu hefur verið hár. Samkvæmt gögnum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins (IMF) mældist atvinnuleysi þar um 9,7 prósent á síðasta ári og er áætlað í kringum 9,6 prósent á þessu ári, en tölurnar sýna viðvarandi kerfislæga erfiðleika á finnskum vinnumarkaði. Atvinnuleysið í Finnlandi er því þrisvar sinnum meira um þessar mundir en á árinu 1990 (sjá hér að ofan) áður en landið lenti í sinni djúpu efnahagslægð (1990-1993) í kjölfar hruns Sovétríkjanna og gekk í ESB árið 1995. Þegar tekið er tillit til þessa óvænta efnahagsáfalls má færa fyrir því gild rök að atvinnuleysi í Finnlandi hafi í raun þrefaldast við inngöngu í ESB og upptöku evrunnar. Á tímabilinu 2020 til 2025 lækkaði einnig hlutur Finnlands af vergri heimsframleiðslu úr 0,21 prósenti í 0,17 prósent vegna dræms hagvaxtar. Í lok síðasta árs voru skuldir finnska ríkissjóðsins komnar yfir 90 prósent af vergri landsframleiðslu, á meðan hlutfallið á Íslandi nam um 54 prósentum. Það má því færa fyrir því sterk rök að efnahagsframvinda Finnlands hefði orðið önnur og farsælli ef landið hefði haldið eigin gjaldmiðli í stað þess að taka upp evru, sem var skilyrði fyrir ESB-aðild. Innganga Finnlands í Evrópusambandið árið 1995 var enda að áliti margra fyrst og fremst pólitísk, fremur en efnahagsleg, ákvörðun í kjölfar hruns Sovétríkjanna sem kallaði á nýja sýn í utanríkismálum.

Með sambærilegum rökum má sýna fram á að önnur dæmi í grein Halldórs um lönd þar sem lækkun atvinnuleysis er eignuð ESB-aðild standist ekki nánari skoðun. Vegna takmarkaðs rýmis verður það þó ekki gert í þessu stutta andsvari.

Frjálst flæði fólks og ósjálfbær innflytjendastefna

Í fésbókarfærslu sinni bendir Snorri Másson þingmaður einnig á að innflytjendastefnan hér á landi, sem byggir meðal annars á frjálsu flæði fólks innan Evrópska efnahagssvæðisins (EES), feli í sér mikla áhættu fyrir fámennt ríki eins og Ísland. Hann bendir á að smáríkið Liechtenstein, með rúmlega 40 þúsund íbúa, hafi fengið undanþágu frá reglunni um frjálsa för fólks með innleiðingu kvótakerfis þar sem að lágmarki 72 dvalarleyfi eru veitt EES-borgurum árlega. Með þessu sýnir þingmaðurinn fram á að stjórnvöld hafi ekki varið íslenska hagsmuni nægilega vel við samningagerð og framkvæmd EES-samningsins, og að þeirri afstöðu þurfi að breyta. Í ljósi sérstöðu Íslands sem eins fámennasta ríkis Evrópu er sérstaklega gagnrýnisvert að samningamenn þjóðarinnar hafi ekki gert kröfu um ákveðna varnagla þegar kemur að frjálsu flæði fólks til landsins. Fordæmi Liechtensteins sýnir að hægt er að móta sambærilega stefnu fyrir önnur fámenn svæði, enda tala hinar öru mannfjöldatölur sínu máli, líkt og þingmaðurinn hefur margoft bent á í umræðum á Alþingi.

Samkvæmt Hagstofunni voru rúmlega 394 þúsund íbúar hér á landi þann 1. janúar s.l. og hefur fjöldinn vaxið 1,3 prósent árlega að meðaltali á tímabilinu 1996 til 2026. Fjöldi innflytjenda (1. og 2. kynslóð) jókst úr 5.702 árið 1996 í 85.577 árið 2026, eða 9,45 prósent árlega að meðaltali, og var 21,7 prósent af íbúafjölda landsins. Auk þess voru 5,7 prósent af mannfjöldanum, eða rúmlega 22 þúsund einstaklingar, með erlendan bakgrunn (þ.e. fæddir á Íslandi (16.805) eða erlendis (5.483), en annað foreldrið erlent).

Samtals voru því tæplega 108 þúsund einstaklingar með einhvern erlendan bakgrunn, eða 27 prósent af mannfjöldanum þann 1. janúar s.l. Íbúar af íslenskum uppruna voru rúmlega 286 þúsund, eða 73 prósent af mannfjöldanum. Af þessum tölum má sjá að íbúar með einhvern erlendan bakgrunn voru orðnir 38 prósent af þeim sem eru af íslenskum uppruna, en þetta hlutfall var 5 prósent árið 1996 og 18 prósent 2016. Ef mannfjöldinn þróast með sama hætti, þá munu íbúar af íslenskum uppruna vera orðnir færri en innflytjendur (1. og 2. kynslóð) eftir um 14 ár, ef miðað er við meðalvöxt tímabilsins 1996-2026.

Það er sjálfsagt leitun að vestrænu ríki þar sem breytingar í upprunasamsetningu þjóðarinnar hafa verið jafnmiklar og hraðar og hér á landi. Samtök skattgreiðenda áætla að heildarkostnaður ríkissjóðs og sveitarfélaga í velferðar- og menntamálum vegna íbúa af erlendum uppruna hafi numið um 100 milljörðum kr. á árinu 2025. Margt bendir til þess að kostnaður hins opinbera vegna íbúa af erlendum uppruna muni vaxa eins og snjóbolti á næstu árum.

Í ljósi þessarar þróunar á fjölda íbúa frá EES-ríkjum sem og öðrum svæðum hér á landi, hratt vaxandi kostnaðar hins opinbera og líklegra langtímaáhrifa á íslenskt samfélag, er ljóst að ákall þingmannsins um meiri varkárni í opinberri stefnumótun á þessu sviði er fyllilega tímabært.

Niðurlag

Á lokametrum kosningabaráttunnar um ESB-aðild er mikilvægt að talsmenn beggja sjónarmiða láti sannfæringuna ekki bera sig ofurliði, líkt og sjá mátti í skrifum Halldórs Jörgens Olesen. Hugleiðing Snorra Mássonar þingmanns var á hinn bóginn yfirveguð og málefnaleg, og bar þess vitni að honum er annt um framtíð þjóðar sinnar.

Höfundur er sérfræðingur í opinberri stefnumótun með doktorsgráðu auk meistaragráðu í bæði opinberri stjórnsýslu og rekstrarhagfræði.