„Nei“ er ekki lok málsins, - það er frestun þess

Það er stundum talað eins og þjóðaratkvæðagreiðslan í ágúst snúist um hvort Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið. Það er rangt. Hún snýst um hvort Ísland eigi að hefja á ný og ljúka aðildarviðræðum, fá samningsniðurstöðu í hendurnar og leyfa þjóðinni síðan að taka endanlega afstöðu.

Það er grundvallarmunur á þessu tvennu.

Í tveimur fyrri greinum mínum um EES hef ég fjallað um hvernig samningurinn hefur stækkað í kyrrþey og hvernig sameiginlegar Evrópureglur hafa styrkt raunveruleg réttindi borgaranna. Þessi þriðja grein fjallar um næstu spurningu, - hvað gerist ef við segjum nei við því að klára málið?

Að kanna er ekki að samþykkja

Enginn þarf að lofa því fyrirfram að samningurinn verði góður. Enginn þarf að lofa því að hann verði samþykktur, - og enginn þarf að afsala sér gagnrýnni hugsun.

Það sem þarf að ákveða er einfaldara, - viljum við vita hvað stendur til boða, eða viljum við hafna því að fá það upplýst?

Alls hafa yfir 14.000 ESB-gerðir verið teknar upp í EES-samninginn. Heilt yfir hefur það reynst Íslandi vel. Við höfum notið markaðsaðgangs, fengið mikilvægar réttarbætur og aðlagað atvinnulíf, stjórnsýslu og stofnanir að innri markaði Evrópu.

Það þarf ekki að gera lítið úr EES-samningnum til að færa rök fyrir því að nánari þátttaka Íslands í evrópsku samstarfi verði könnuð til fulls. Þvert á móti er reynslan af EES sterk ástæða til að spyrja næstu spurningar.

Við höfum aðlagað íslenskt samfélag að sameiginlegum Evrópureglum með takmörkuðum óbeinum áhrifum á fyrri stigum, - en án atkvæðisréttar þegar reglurnar eru samþykktar innan ESB.

Við vitum mikið, en ekki nóg

Aðildarviðræður eru skipulagðar í fjölda samningskafla. Í mörgum þeirra er Ísland þegar að verulegu leyti tengt regluverki ESB í gegnum EES, meðal annars á sviði fjórfrelsisins, opinberra innkaupa, samkeppnismála, fjármálaþjónustu, orku, umhverfismála, neytendaverndar, matvælaöryggis, vísinda og menntunar.

Erfiðustu álitamálin liggja hins vegar fyrst og fremst á sviðum sem standa utan EES, svo sem í sjávarútvegi, landbúnaði, tollabandalagi, gjaldmiðilsmálum, byggðasjóðum og utanríkis- og varnarmálum.

Það er í þessum hópi mála sem við vitum ekki hvaða kjör, sérlausnir eða skilyrði gætu staðið Íslandi til boða.

Viðræður snúast því ekki um að opna allt upp á gátt. Stór hluti regluverksins er þegar til staðar í gegnum EES. Viðræður snúast um að fá niðurstöðu í þeim málum sem út af standa, svo þjóðin geti dæmt um hana.

EES stendur ekki í stað

EES-samstarfið er ekki lengur sami veruleiki og árið 1994. Innri markaðurinn hefur breyst og í dag falla mun fleiri málefnasvið undir hann en fyrir þrjátíu árum. Atvinnugreinar renna saman og löggjöf er orðin þverlægari.

Evrópureglur um stafræna þjónustu, gervigreind, netöryggi, greiðslukerfi, loftslag, orku, gögn, matvæli og mikilvæga innviði snerta nú íslenskt atvinnulíf og íslenskt samfélag beint.

Þróunin bíður ekki eftir því að Íslendingar klári umræðuna innanlands.

Þess vegna er ekki nóg að segja, - EES-samningurinn, sem hægt er að segja upp með árs fyrirvara, dugar.

Kannski dugar hann áfram. Kannski er aðildarsamningur ekki nægilega góður. Kannski segir þjóðin nei við honum. Það getur vel verið.

En það verður þá upplýst nei.

Sérlausnir sjást ekki fyrr en samið er

Sérlausnir eru ekki fræðilegur möguleiki í stækkunarsögu Evrópusambandsins, heldur hluti af henni. Í sjö stækkunarlotum hafa 22 ríki gengið í ESB, hvert með sínum aðildarsamningi, og kjörin hafa aldrei verið þau sömu.

Sumar lausnir eru tímabundnar. Aðrar eru pólitískar yfirlýsingar. Sterkustu lausnirnar eru varanlegar sérlausnir í aðildarsamningi eða bókanir við sáttmálana. Slíkum ákvæðum verður ekki breytt síðar nema með samþykki allra aðildarríkja.

Spurningin fyrir Ísland er því ekki hvort sérlausnir séu óhugsandi. Spurningin er hvaða kjör, hvaða sérlausnir og hvaða lagalega form væri hægt að ná fram.

Það fæst ekki með yfirlýsingum eða getgátum. Það fæst aðeins með því að klára viðræðurnar.

Tvö ólík nei

Nei við fullbúnum samningi er afstaða til niðurstöðu sem liggur fyrir. Þá hafa kjörin verið reynd, sérlausnirnar metnar og þjóðin tekið upplýsta ákvörðun.

Nei við því að hefja á ný og ljúka viðræðum er annars eðlis. Það er nei við því að sjá samninginn. Nei við því að kanna kjörin. Nei við því að vita hvort, og þá hvaða, sérlausnir og skilyrði gætu verið í boði fyrir Ísland.

Norðmenn kláruðu aðildarsamning tvisvar, 1972 og 1994, og höfnuðu honum síðan í þjóðaratkvæðagreiðslu í bæði skiptin. Það sýnir einfaldlega að viðræður jafngilda ekki inngöngu.

Nei í ágúst er jafnframt nei við því að íslenskur almenningur fái í þessari atrennu tækifæri til að hafna aðildarsamningi á upplýstum grunni.

Að hafna samningi áður en hann er skrifaður er ekki ráðdeild, - það er ágiskun.

Þjóðin á síðasta orðið

Þjóðin á síðasta orðið í öllu falli. Fyrst um það hvort við hefjum á ný og klárum viðræður. Síðan um það hvort samningur, ef hann næst, sé ásættanlegur.

Ef þjóðin hafnar fullbúnum samningi er málið líklega frá í langan tíma. Þá liggur niðurstaðan fyrir. Valkosturinn hefur verið metinn. Þjóðin hefur ákveðið.

Ef þjóðin hafnar því hins vegar að ljúka viðræðum heldur málið áfram að hanga yfir stjórnmálunum og samfélaginu öllu, - án þess að nokkur viti hvað hefði staðið til boða.

Það er versta niðurstaðan.

Á óvissutímum á Ísland ekki að loka dyrum áður en vitað er hvað er fyrir innan. Við eigum að sækja staðreyndirnar, klára samninginn og leyfa þjóðinni að dæma.

Já í ágúst er ekki já við inngöngu. Það er já við því að fá niðurstöðuna í hendurnar.

Það er ekki áhætta að vita meira. Það er áhætta að neita sér um upplýsingar og kalla það varfærni.

Höfundur er viðskiptafræðingur og stjórnarmaður í samtökunum Sjá.