Ís­land í nýrri heims­mynd

Fyrir örfáum árum hefði fáum dottið í hug að leiðandi stjórnmálamenn í Bandaríkjunum myndu ræða opinberlega um að Bandaríkin ættu að ná yfirráðum yfir Grænlandi, landsvæði sem tilheyrir danska konungsríkinu og er í næsta nágrenni við Ísland.

Samt er það staðan í dag.

Hvort slíkt verði nokkurn tímann að veruleika skiptir í raun minna máli en hitt að slíkur málflutningur hefði þótt nánast óhugsandi fyrir aðeins fáeinum árum.

Það minnir okkur á að heimsmyndin sem Ísland hefur byggt utanríkis- og öryggisstefnu sína á frá lokum síðari heimsstyrjaldar er ekki lengur jafn sjálfsögð og áður.

Í áratugi var stefna Íslands í utanríkis- og öryggismálum tiltölulega einföld.

Öryggi landsins byggðist á NATO og nánu varnarsamstarfi við Bandaríkin. Á sama tíma byggðum við efnahag okkar í sífellt nánara samstarfi við Evrópu. Með EES-samningnum árið 1994 varð Ísland hluti af innri markaði Evrópu og í dag fara um tveir þriðju hlutar vöruútflutnings Íslands til Evrópu. Helstu viðskiptaþjóðir okkar, þar á meðal Holland, Þýskaland og Danmörk, eru allar aðildarríki Evrópusambandsins.

Þessi stefna hefur þjónað Íslandi vel.

En heimurinn hefur breyst.

Stríð geisar í Evrópu. Norðurslóðir hafa fengið aukið hernaðarlegt vægi. Samkeppni Bandaríkjanna, Kína og Rússlands fer harðnandi og sífellt fleiri greinendur telja að heimurinn sé að þróast í átt að meiri samkeppni stórvelda.

Á sama tíma hafa bandarísk stjórnmál orðið ófyrirsjáanlegri.

Bandarísk stjórnvöld hafa í auknum mæli kallað eftir því að Evrópuríki taki meiri ábyrgð á eigin vörnum. Evrópuríkin hafa brugðist við með auknum fjárfestingum í varnarmálum og nánara samstarfi á sviði öryggis- og varnarmála.

Hvort þessi þróun heldur áfram veit enginn.

En hún vekur mikilvægar spurningar fyrir lítið ríki eins og Ísland.

Í áratugi höfum við getað gengið út frá því að Bandaríkin yrðu leiðandi afl í vörnum Evrópu.

Er sú forsenda jafn örugg í dag?

Ég veit það ekki.

Og ég held að enginn geti fullyrt það.

Þess vegna finnst mér eðlilegt að Ísland endurmeti stöðu sína í breyttri heimsmynd.

Við eigum ekki að hafna Bandaríkjunum. Þau verða áfram einn mikilvægasti bandamaður Íslands og NATO verður áfram hornsteinn öryggisstefnu okkar.

En eigum við jafnframt að styrkja pólitísk tengsl okkar við Evrópu?

Flestar helstu viðskiptaþjóðir Íslands eru innan Evrópusambandsins. Við deilum með þeim lýðræðislegum gildum, efnahagslegum hagsmunum og nánu samstarfi í gegnum EES.

Þegar öryggi Íslands, utanríkisstefna og efnahagur landsins eru metin sem ein heild finnst mér eðlilegt að spyrja hvort Ísland eigi nú að stíga næsta skref í samstarfi sínu við Evrópu.

Í raun stendur Ísland með annan fótinn í Evrópu og hinn í Atlantshafsbandalaginu.

Kannski er kominn tími til að spyrja hvort sú staða eigi að þróast enn frekar.

Þjóðaratkvæðagreiðslan 29. ágúst snýst ekki um að ganga í Evrópusambandið.

Hún snýst um hvort Ísland eigi að hefja samningaviðræður að nýju.

Ef þjóðin segir nei munum við aldrei fá að sjá hvaða samningur hefði getað legið á borðinu.

Ef þjóðin segir já verður samningur lagður fyrir þjóðina sem getur síðan tekið endanlega ákvörðun í annarri þjóðaratkvæðagreiðslu.

Þetta snýst því ekki um að ákveða framtíð Íslands í einu skrefi.

Þetta snýst um að afla þeirra upplýsinga sem þarf áður en svo stór ákvörðun er tekin.

Við stöndum frammi fyrir heimi sem er að breytast hraðar en nokkru sinni fyrr.

Gervigreind mun umbreyta vinnumarkaði. Samkeppni stórveldanna harðnar. Norðurslóðir verða sífellt mikilvægari. Öryggisumhverfi Evrópu er allt annað en það var fyrir aðeins fáeinum árum.

Smá ríki geta sjaldan stjórnað því hvernig heimurinn þróast. En þau geta valið hvernig þau bregðast við breytingunum. Að mínu mati felst ábyrg stefna ekki í því að útiloka valkosti fyrirfram, heldur að kynna sér þá og taka síðan upplýsta ákvörðun.

Þess vegna tel ég rétt að Ísland hefji að nýju samningaviðræður við Evrópusambandið. Ekki vegna þess að niðurstaðan sé ákveðin fyrirfram, heldur vegna þess að breytt heimsmynd kallar á að við metum stöðu Íslands af yfirvegun og á grundvelli sem bestra upplýsinga.

Kannski er stærsta spurningin ekki hvort Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið.

Kannski er stærsta spurningin einfaldlega þessi: Hvernig tryggjum við best öryggi, sjálfstæði og velferð Íslands í heimi sem er að breytast hraðar en nokkru sinni fyrr?

Við getum ekki valið hvaða heimur tekur við. En við getum valið hvort við undirbúum Ísland fyrir hann.

Höfundur er viðskiptafræðingur og eigandi ferðaþjónustufyrirtækis.