Á­lag vegna keppnis­ferða að buga suma for­eldra

Íþróttir og aðrar tómstundir gegna lykilhlutverki í lífi barna og ungmenna. Þátttaka í slíku starfi hefur jákvæð áhrif á líkamlega og andlega heilsu, styrkir félagsfærni og eflir sjálfsmynd. Fyrir mörg börn er möguleikinn að velja sér íþrótt eða áhugamál ekki aðeins spurning um afþreyingu, heldur mikilvægur þáttur í þroska, sjálfstrausti og tengslamyndun. Íþróttir og tónlistarnám eru meðal þeirra tómstunda sem börn sækjast hvað helst eftir.

Þrátt fyrir þetta hafa ekki öll börn jafnan aðgang að t.d. íþróttastarfi. Það má oft rekja til fjárhagsstöðu foreldra eða erfiðleika við að komast á æfingar og mót. Þátttaka í keppnum er stór hluti af íþróttaiðkun margra barna og ungmenna og flestum þykir hún bæði skemmtileg og uppbyggileg. Veruleikinn er hins vegar að sum börn sitja eftir. Einfaldlega vegna þess að aðstæður þeirra leyfa ekki þátttöku.

Á síðustu árum hefur fyrirkomulag íþróttamóta breyst verulega. Ferðalög á mót hafa orðið sífellt umfangsmeiri, sérstaklega í boltaíþróttum. Börn og unglingar ferðast nú reglulega langar leiðir, milli landshluta og jafnvel til útlanda, til að taka þátt í keppnum, oft óháð árstíma. Þetta er frábrugðið því sem áður tíðkaðist þegar keppni fór að mestu fram innan nærsamfélagsins. Þá kepptu félög á tilteknum svæðum sín í milli og ferðalög voru styttri og einfaldari.

Aukið álag á fjölskyldur

Þessi þróun hefur haft í för með sér aukið álag á fjölskyldur. Kostnaður við ferðalög, gistingu og uppihald getur orðið mjög mikill, sérstaklega þegar börn taka þátt í mörgum mótum á ári. Dæmi eru um að heildarkostnaður foreldra hlaupi á hundruðum þúsunda eða jafnvel milljónum króna árlega. Þetta er auðvitað þungbært fyrir efnaminni fjölskyldur og getur reynt verulega á heimili almennt.

Álagið er þó ekki eingöngu fjárhagslegt. Tími foreldra, skipulag fjölskyldulífs og stöðug ferðalög setja sitt mark á daglegt líf. Þá má ekki líta fram hjá þeim áhættuþáttum sem fylgja ferðalögum, sérstaklega yfir vetrartímann þegar aðstæður á vegum geta verið krefjandi.

Þrátt fyrir þessar áskoranir er íþróttastarf á Íslandi víða mjög öflugt og metnaðarfullt. Það er ástæða til að vera stolt af því starfi sem unnið er innan íþróttahreyfingarinnar. Hins vegar hefur í auknum mæli komið fram gagnrýni á umfang móta og ferðalaga, þar sem sumir telja að gengið hafi verið of langt.

Foreldrar hafa margir greint frá því að þeir að þeir finni fyrir verulegu álagi, bæði fjárhagslegu og andlegu. Það geti haft áhrif á þátttöku barna í íþróttum. Ein móðir orðaði þetta þannig: „Ég var svo ánægð þegar strákurinn minn hætti í fótbolta; ég var að bugast undan kostnaðinum og tímanum sem fóru í þessi fótboltamót.“

Starfshópur um aðgerðir

Í þessu samhengi hefur vinna stýrihóps, sem skipaður var af þáverandi barnamálaráðherra Guðmundi Inga Kristinssyni, beinst að því að greina stöðuna og móta stefnu. Hópurinn hefur starfað frá því í nóvember á síðasta ári með það markmið að uppræta vítahring fátæktar og tryggja börnum jöfn tækifæri, óháð efnahag eða félagslegri stöðu foreldra. Undirrituð fer fyrir starfshópnum þar sem einnig eru sérfræðingar úr mennta- og barnamálaráðuneytinu. Hópurinn hefur átt víðtækt samráð við hagaðila og fjölskyldur sem hafa reynslu af því að ala upp börn við þröngan kost.

Í samráðsferlinu hefur ítrekað komið fram að kostnaður og umfang íþróttamóta sé farinn að hafa neikvæð áhrif á möguleika barna til þátttöku. Einnig hefur verið rætt um mikilvægi þess að tryggja jafnt aðgengi að tómstundum og að öll börn hafi raunhæfan kost á að stunda íþrótt eða annað áhugamál.

Stýrihópurinn hefur átt samtöl við forsvarsmenn íþróttahreyfingarinnar sem hafa lýst vilja til að stuðla að auknum jöfnuði. Forseti Íþrótta- og Ólympíusambands Íslands hefur einnig bent á að heimilin beri sífellt þyngri byrðar, sérstaklega á landsbyggðinni þar sem ferðakostnaður er mikill. Að hans mati er staðan orðin þannig að nauðsynlegt sé að spyrja grundvallarspurninga um jafnt aðgengi barna að íþróttum. Hætta sé á að kostnaðurinn útiloki börn sem ekki koma af efnameiri heimilum.

Þessi staða kallar á viðbrögð. Þótt aukið fjármagn geti verið hluti af lausninni er ljóst að það eitt og sér dugar ekki. Íþróttafélög þurfa einnig að endurmeta starfsemi sína, meðal annars fjölda móta og umfang ferðalaga. Víða hafa félög þegar tekið skref í þessa átt með góðum árangri.

Markmiðið hlýtur að vera að tryggja að sem flest börn geti tekið þátt í íþróttum, óháð efnahag eða búsetu. Til þess þarf að skoða hvort núverandi fyrirkomulag þjóni raunverulega hagsmunum barna og fjölskyldna. Er nauðsynlegt að mótin séu svona mörg? Þarf að ferðast svona langt og oft?

Það er tímabært að staldra við og endurmeta stöðuna. Með markvissum aðgerðum og samstilltu átaki er hægt að tryggja jafnan aðgang barna að íþróttum og öðrum tómstundum. Slík nálgun styður ekki aðeins við velferð barna heldur einnig við heilbrigðara og réttlátara samfélag í heild.

Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir þingmaður Flokks fólksins.