Matar­æðið – mikil­vægur hluti af lofts­lags­lausninni

Loftslagsvandinn er fyrst og fremst kerfisvandi. Orkuframleiðsla, samgöngur, iðnaður og landnotkun ráða mestu um heildarlosun samfélaga. Það þýðir þó ekki að einstaklingar séu áhrifalausir. Loftslagsvísindin sýna að sumar aðgerðir eru bæði hraðvirkar og kerfisbreytandi, vegna þess að þær hafa áhrif á eftirspurn. Þar á meðal er breytt mataræði, með minni neyslu á rauðu kjöti og mjólkurafurðum og meiri áherslu á plöntumiðað fæði.

Milliríkjanefnd Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar (IPCC) setur þetta í skýrt samhengi. Þegar dregið er úr eftirspurn eftir dýraafurðum, einkum frá jórturdýrum, minnkar ekki aðeins losun koltvísýrings. Um leið dregur úr losun metans, sem hefur mjög sterk hlýnunaráhrif til skamms tíma, og nituroxíðs, einnar öflugustu gróðurhúsalofttegundar sem þekkist. IPCC bendir á að slíkar breytingar geti haft veruleg áhrif á hlýnun næstu áratuga, einmitt það tímabil sem skiptir mestu máli til að forðast alvarlegustu afleiðingar loftslagsbreytinga.

Í ljósi þess að matvælakerfið stendur undir um fjórðungi allrar losunar gróðurhúsalofttegunda á heimsvísu er ljóst að breytingar á mataræði eru órjúfanlegur hluti af heildarlausninni.

Ísland í samhengi: mikil losun gerir áhrifin skýrari

Samhengið skiptir máli þegar rætt er um ábyrgð og áhrif. Kolefnisspor Íslendinga er hátt í alþjóðlegum samanburði, jafnvel áður en losun vegna landnotkunar er talin með. Ísland losar um 11 tonn CO₂-ígilda á mann á ári, samanborið við um 7–9 tonn í Evrópusambandinu og Kína. Í Bandaríkjunum er losunin hins vegar um 14–15 tonn á mann.

Sé losun vegna landnotkunar, sem að stórum hluta tengist landbúnaði, talin með, hækkar kolefnisspor Íslands í um 28 tonn CO₂-ígilda á mann. Í því samhengi er ljóst að Ísland er meðal þeirra ríkja sem hafa hæsta kolefnisspor á mann. Þetta kallar á markvissar aðgerðir á öllum stigum samfélagsins, þar á meðal í neysluvenjum.

Af hverju plöntumiðað fæði skiptir máli

Gögn frá Our World in Data sýna skýrt að kjöt og mjólkurafurðir eru almennt mun kolefnisfrekari en plöntufæði, sérstaklega nautakjöt og mjólkurafurðir. Mikilvægast er þó heildarsamsetning mataræðis, ekki einstök fæða. Í umfangsmikilli samanburðarrannsókn Scarborough og samstarfsfólks (2023), sem birtist í Nature Food, kemur fram að vegan mataræði hefur að jafnaði um 75% lægra kolefnisspor en kjötríkt mataræði.

Þar skiptir flutningur matvæla litlu máli í heildarmyndinni. Greiningar Our World in Data, sem byggja á gögnum frá 38.700 bújörðum í 119 löndum, sýna að stærstur hluti kolefnisspors matvæla verður til við ræktun og framleiðslu, en flutningur vegur lítið í heildarlosun. Því hefur samsetning mataræðis mun meiri áhrif á loftslagið en hvort maturinn er framleiddur innanlands eða fluttur langan veg.

Miðað við neyslugögn telst meðalmataræði Íslendinga kjötríkt, enda er kjötneysla hér meðal þeirrar hæstu í Evrópu. Því eiga þessar rannsóknir beint erindi við íslenskt samhengi.

Landnotkun – stærstu áhrifin

Eitt stærsta, en jafnframt vanræktasta, loftslagsáhrifasvið mataræðis tengist landnotkun. Samkvæmt gögnum Our World in Data myndi landnotkun heimsins fyrir landbúnað minnka um allt að 75% ef allir færðu sig yfir í plöntumiðað mataræði. Ástæðurnar eru annars vegar minni þörf fyrir beitarland og hins vegar stórfelldur samdráttur í ræktun fóðurs. Gögnin sýna jafnframt að samdráttur í nautakjöti og mjólkurafurðum skilar margfalt meiri loftslagsávinningi en að hætta neyslu kjúklings eða fisks.

Hvað þýðir þetta fyrir einstaklinga á Íslandi?

Í landi þar sem meðallosun er um 11 tonn CO₂-ígilda á mann verða áhrif einstaklingsbundinna aðgerða sérstaklega áþreifanleg. Rannsóknir sýna að færsla úr kjötríku mataræði yfir í plöntumiðað fæði getur dregið úr losun um 1,5–3 tonn CO₂-ígilda á ári, sem samsvarar um 14–27% af heildarlosun meðalmanns á Íslandi. Til samanburðar losar dæmigerður fólksbíll í Bandaríkjunum um 4,6 tonn CO₂ á ári, samkvæmt gögnum United States Environmental Protection Agency (EPA). Með öðrum orðum getur breyting á mataræði haft loftslagsáhrif sem eru sambærileg við stóran hluta af þeirri losunarlækkun sem fólk vonast eftir með því að skipta yfir í rafmagnsbíl.

Heilsuviðmið og plánetuviðmið – tvö ólík sjónarhorn

Embætti landlæknis mælir með því að neysla á rauðu kjöti fari ekki yfir 500 grömm á viku af heilsufarsástæðum. Þegar horft er til heilsu plánetunnar er myndin önnur. EAT-Lancet nefndin leggur til að sjálfbær meðalneysla á rauðu kjöti á heimsvísu sé aðeins um 100 grömm á viku. Ef slíkt viðmið væri lagt til grundvallar á Íslandi myndi það þýða 70–90% samdrátt í rauðu kjöti miðað við núverandi neyslu.

Þessi samanburður sýnir skýrt að það sem telst ásættanlegt fyrir heilsu einstaklings er margfalt meira en það sem telst sjálfbært fyrir plánetuna.

Hvert skref skiptir máli

Í þessu ljósi verður Veganúar tækifæri til að prófa í reynd hvernig minni kjötneysla og meira plöntumiðað fæði getur samræmst bæði heilsu- og loftslagssjónarmiðum. Átakið, sem Samtök grænkera hafa staðið fyrir síðan 2015, snýst um meðvitað skref í átt að ábyrgari neyslu.

Veganúar er þannig dæmi um hvernig smærri breytingar í daglegu lífi geta orðið hluti af stærri lausn þar sem hvert skref skiptir máli.

Höfundur er í loftslagshópnum París 1,5 sem berst fyrir því að Ísland leggi sitt af mörkum til að takast á við loftslagsvandann.