Hvað er karl­mennska?

Karlmennska í dag birtist sjaldan sem lífsháttur, hún birtist yfirleitt sem umræðuefni. Hún er greind, mæld, endurskilgreind og sett fram í stöðugum samanburði, oft sem vandamál sem þarf að laga eða sem ímynd sem þarf að verja. Í opinberri umræðu er hún sjaldnast leyfð sem lifað fyrirbæri, heldur stöðugt krufin og sett undir smásjá. Því meira sem rætt er um karlmennsku því óljósari virðist hún verða. Ekki vegna þess að hún sé flókin í eðli sínu, heldur vegna þess að hún hefur verið dregin út úr raunverulegu lífi og færð inn í heim hugtaka.

Í þessari umræðu er gjarnan gefið í skyn að hugtakið karlmennska sé í kreppu, að hún þurfi nýja skilgreiningu, nýjan ramma eða nýja fyrirmynd. En kannski er vandinn ekki skortur á skilgreiningum, heldur of mikið af þeim. Þegar karlmennska er sífellt útskýrð í orðum, missir hún tengslin við raunverulega hegðun, ábyrgð og viðbrögð. Hún verður að fjarlægri hugmynd, sem svífur yfir fólki í stað þess að koma fram í daglegum verkum og ábyrgð. Hugtök eru ekki saklaus, þau móta væntingar, skapa norm og senda skilaboð um hvað telst rétt og rangt, verðugt og ófullnægjandi. Karlmennska er ekki náttúrulögmál sem bíður eftir því að verða uppgötvað. Hún er mótuð í menningu, orðræðu og samskiptum. Þegar við búum til skilgreiningar á karlmennsku erum við ekki bara að lýsa veruleikanum, heldur að taka þátt í að skapa hann. Þess vegna skiptir máli hvaða hugtök fá að ráða ferðinni.

Undanfarin ár hefur eitt hugtak orðið sérstaklega áberandi í þessari umræðu, á ensku kallast hugtakið „provider“, eða á íslensku „ fyrirvinna“. Hugtakið birtist í greinum, hlaðvörpum og umræðum þar sem vísað er til rannsókna sem eiga að sýna fram á að konur hrífist helst af karlmönnum sem geta séð fyrir þeim. Þetta er oft sett fram af yfirvegun, með vísan í þróunarsálfræði, tölfræðilega fylgni eða frumstæðar þarfir. Hugtakið er kynnt sem lykill að skilningi, jafnvel lausn í óljósu landslagi sambanda og sjálfsmyndar. En þrátt fyrir góðan ásetning situr eitthvað eftir óútskýrt og fær mig til að klóra mér í kollinum.

Ég man nefnilega ekki eftir þessu samtali þegar ég kynntist konunni minni, sem ég hef verið með í 36 ár. Ég man t.d. ekki eftir því þegar við hittumst fyrst, að við hefðum rætt hlutverk, ábyrgðarsvið eða framtíðartryggingar. Ég man ekki eftir því að ég hafi þurft að sanna að ég væri góð „fyrirvinna“ til að verða elskaður eða valinn. Það sem ég man var hlátur, óöryggi, forvitni, samtöl sem fóru út í allar áttir og tilfinning fyrir því að vera séður og hlustað á. Ég man líka að þegar við hittumst heyrði ég hana segja við vinkonur sínar, hálfhlæjandi en

ákveðin „þessi er minn“, og þannig var nú það. Ég fer ekkert nánar út í hvað olli því, nema hvað að það hafði lítið með hugtök að gera og allt að gera með nærveru. Þetta var allt mjög einfalt, ekki eitthvert hlutverk sem ég gegndi, heldur einfaldlega að ég var karlmaður á staðnum þá, eins og nú. Sambandið varð ekki til úr samningi, heldur úr tengingu. Hugtökin komu miklu seinna, ef þau komu yfirleitt.

Þarna byrjar þessi orðræða að hljóma eins og afturábak skýring. Hún reynir að útskýra af hverju eitthvað virkaði með því að setja á það ramma sem var aldrei til staðar þegar það varð til. „Fyrirvinnu“ hugtakið verður þá ekki lýsing á raunverulegri hegðun heldur einföldun sem á að gera flókin tengsl skiljanleg. Vandinn er að lífið virkar sjaldan þannig. Ást, traust og aðdráttarafl verða ekki til vegna þess að einhver uppfyllir hlutverk, heldur vegna þess að einhver mætir manni af heiðarleika og virðingu.

Ef við rýnum nánar í það sem fólk raunverulega meinar þegar það talar um „fyrirvinnu“, þá er sjaldnast verið að tala um launaseðla, titla eða stöðu. Það sem fólk leitar eftir er öryggi. En öryggi er ekki fyrst og fremst fjárhagslegt hugtak, það er tilfinningalegt og siðferðilegt ástand. Það felst í því að einhver hverfi ekki þegar hlutirnir verða flóknir eða erfiðir. Að einhver beri ábyrgð á eigin skapi, eigin hegðun og eigin viðbrögðum. Að einhver sitji vel í sjálfum sér, án þess að gera ást, virðingu eða umhyggju að skuldabréfi.

Flest það sem skiptir máli í samböndum er ósýnilegt á launaseðli, það sést ekki í titlum, eignum eða ytri stöðu. Það birtist í því hvernig maður talar þegar maður hefur rangt fyrir sér, hvernig maður bregst við skömm án þess að breyta henni í reiði, og hvernig maður heldur mörkum án þess að setja upp varnir. Þetta eru grunnstoðir sem ekki er hægt að selja í einföldum hugtökum, en þær halda samböndum gangandi þegar tíminn líður og lífið breytist.

Þegar umræðan færist síðan yfir í karlmennskufyrirmyndir fyrir unga drengi verður þessi einföldun enn varasamari. Drengjum er í vaxandi mæli sagt, beint eða óbeint, að þeir verði mikilvægir ef þeir uppfylli ákveðið hlutverk, ef þeir verði nógu sterkir, nógu sjálfbjarga eða nógu „réttir“. Þetta er sett fram sem leiðsögn, en endar oft sem þrýstingur. Fyrirmyndir verða ímyndir sem þarf að líkjast eftir í stað lifandi manna sem sýna hvernig er hægt að bera ábyrgð í ófullkomnum heimi.

Ástæðan fyrir því að ég hef fylgst svona grannt með þessari umræðu er ekki fræðileg, hún er persónuleg og siðferðileg. Ég er að kenna ellefu ára drengjum

og þegar talað er um karlmennsku, hugtök og fyrirmyndir hugsa ég ekki fyrst um rannsóknir eða röksemdir, ég hugsa um þá. Drengina sem sitja fyrir framan mig á hverjum degi, eru að mótast og taka inn skilaboð, oft án þess að vita sjálfir hvað festist. Ég velti því oft fyrir mér hvað þeir eru að sjá og hvað þeir eru að heyra. Hvaða myndir af karlmanni eru þeim sýndar og hvaða væntingar eru lagðar á herðar þeirra, jafnvel án orða? Í heimi þar sem karlmennska er annaðhvort sett fram sem vandamál eða vörulýsing spyr ég mig hvaða skilaboð berast þeim í raun? Hvort að þeir læri að vera karlmenn með því að bera ábyrgð, eða með því að uppfylla skilgreiningar sem aðrir hafa samið?

Og þá vaknar spurningin, hvaða mynd af fullorðnum manni fá þeir með því að horfa á mig? Svara ég karlmennskuímyndinni í þeirra augum? Og ef svo er, hvað er það þá sem þeir sjá? Sjá þeir mann sem þarf stöðugt að útskýra sig eða verja eða mann sem situr vel í sjálfum sér, jafnvel þegar hann er óviss og ófullkominn? Karlmennska birtist ekki í því að vera fullkominn, heldur í því hvernig maður ber ófullkomleikann að mínu mati.

Raunveruleg karlmennskufyrirmynd er ekki maður sem passar í skilgreiningu. Hún er maður sem stendur við orð sín, sem þolir að hafa rangt fyrir sér án þess að missa þolinmæðina og sem tekur ábyrgð á eigin mistökum. Fyrirmyndir eru ekki það sem við segjum drengjum að þeir eigi að vera, heldur það sem þeir sjá fullorðna karla gera þegar enginn er að fylgjast með. Þar lærist karlmennskan, ef hún lærist yfirleitt, ekki í hugtökum heldur í viðbrögðum.

Kannski er vandinn ekki sá að drengi skorti karlfyrirmyndir. Kannski skortir einfaldlega fleiri fullorðna karlmenn sem treysta sér til að vera karlmenn án skýrrar skilgreiningar. Karlmenn sem eru ekki stöðugt að réttlæta sig eða verja, heldur leyfa gjörðum sínum að tala. Karlmenn sem skilja að ábyrgð er ekki staða sem maður gegnir, heldur tengsl við sjálfan sig og þá sem fylgjast með.

Karlmennska er ekki vandamál sem þarf að laga né ímynd sem þarf að verja. Hún er ábyrgð sem þarf að bera. Drengir þurfa ekki að læra að herða sig eða verða eitthvað annað en þeir eru. Þeir þurfa að sjá karlmenn sem kunna að hlúa að sjálfum sér. Karlmenn sem geta sýnt tilfinningar án þess að verða þeim að bráð og án þess að varpa þeim yfir á aðra. Karlmenn sem vita að styrkur felst ekki í hraða viðbragða heldur í því að kunna að bíða, hlusta og velja næsta skref. Ef við karlmenn getum ekki sýnt það sjálfir, þá er engin ástæða til að halda að næsta kynslóð læri það af sjálfu sér.

Höfundur er mannvinur og kennari