Hvað kostar gjaldtakan?

Það er gömul saga og ný að erfitt er að spá fyrir um framtíðina. Það kemur þó ekki í veg fyrir að það sé reynt. Sumt gengur eftir eins og spáð var, annað ekki. Flestar spár hljóma ágætlega, einkum þegar tekið er mið af gefnum forsendum. Það eina sem þarf til er að forsendur standist og þá gengur spáin eftir. En forsendur eru snúið fyrirbæri og eiga það til að breytast og kollvarpa þar með spádómnum. Umhverfis- og orkustofnun er fengið það vandasama verk að spá fyrir um orkunotkun á komandi árum. Hluti af henni er að reyna að sjá fyrir olíunotkun. Eins og tíðkast gefur Umhverfis- og orkustofnun sér ákveðnar forsendur og í ljósi þeirra fæst niðurstaða. Hér verður horft til þeirra væntinga sem Umhverfis- og orkustofnun gerir sér um samdrátt í olíunotkun fiskiskipa og hvort þær séu raunhæfar eða ekki. Ýmislegt bendir til þess að forsendurnar séu fremur óskhyggja en fyrirsjáanlegur raunveruleiki. Það eru ýmsar leiðir færar til þess að draga úr olíunotkun, hvort sem er til sjós eða lands. Það má hækka verð á jarðefnaeldsneyti og hreinlega ýta fólki til að huga að öðrum orkugjöfum. Hátt verð á bensíni og dísil hefur örugglega haft sín áhrif á hversu margir eru komnir á rafbíl. Þarna skiptir miklu máli að til er staðgönguvara fyrir jarðefnaeldsneyti sem neytendur sætta sig við – og er jafnvel fjárhagslega heppilegri. Til sjós er þetta ekki eins einfalt. Það eru engin rafmagnsskip til sem geta veitt fisk með sambærilegum hætti og hefðbundin fiskiskip.

Samdráttur í olíunotkun einstakur á heimsvísu

Samdráttur í olíunotkun í sjávarútvegi getur hæglega orðið á næstu árum. Það gæti orðið vegna minni afla, sem margt bendir til að verði raunin, og kolefnisleka vegna séríslenskra reglna. Kolefnisleki (e. carbon leakage) á sér stað þegar aðgerðir er miða að því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda, svo sem hærri gjöld eða kröfur í einu landi eða svæði, leiða til þess að losun eykst annars staðar þar sem gjöld og kröfur eru minni. Nærtækt er hér að nefna olíukaup íslenskra varðskipa í Færeyjum.

Samdráttur í olíunotkun hjá íslenska fiskiskipaflotanum er einstakur á heimsvísu og nemur hann um 32% frá árinu 2005. Æskilegt væri að halda áfram þeirri vegferð en þá gæti verið óskynsamlegt að hækka skatta og gjöld. Það mun ekki flýta ferlinu heldur gæti hægt á því. Það fyrsta sem stjórnvöld ættu að íhuga er að tryggja næga raforku svo fyrirtæki geti nýtt sér hana þar sem því verður nú þegar viðkomið. Nefna má raftengingar í höfnum fyrir stærri fiskiskip og raforku fyrir fiskimjölsverksmiðjur. Þá ættu stjórnvöld að íhuga að haga skattlagningu með þeim hætti að hún dragi ekki úr vilja og getu til fjárfestinga heldur hvetji til hennar.

Hjálpar skatturinn eða veldur hann skaða?

Sjávarútvegur á Íslandi hefur hag af því að draga úr olíunotkun, bæði út frá sjónarhóli umhverfis og efnahags. Orkuskipti eru ekki alveg á næsta leiti en færast nær. Það er engin ástæða til að bíða með hendur í skauti þar til það gerist, því margt annað er hægt að gera á meðan. Með því að endurnýja tækjabúnað og skip má stuðla að mun betri orkunýtingu. Til dæmis má gera ráð fyrir 20%-35% orkusparnaði þegar gömlu skipi er skipt út fyrir nýtt, þar eru mörg tækifæri, enda flotinn kominn til ára sinna.

Orkusparnaður og leiðir að honum eiga ekki að vera ágreiningsmál stjórnvalda og fyrirtækja heldur samstarfsverkefni. Samvinna var skjalfest í loftslagsvegvísi sjávarútvegs sem kom út árið 2023 og í honum eru metnaðarfullar úrbætur sem fyrirtækin eru fús að ráðast í. Til þess þurfa þó aðstæður af hendi ríkisins að vera með þeim hætti að fyrirtækin treysti sér í þær.

Nokkrar aðgerðir sem stjórnvöld hafa ráðist í og hyggjast ráðast í munu gera vinnuna erfiðari. Ekki bara efnahagslega heldur mun draga mjög úr vilja fyrirtækjanna til fjárfestinga. Ganga má svo langt að kalla þetta skattastefnu gegn markmiðum í loftslagsmálum. Lítum á nokkur nærtæk dæmi um það sem sitjandi ríkisstjórn hefur gert síðan hún tók við stjórnartaumunum fyrir tæpu ári. Kolefnisgjald var hækkað á fiskiskip um 1,4 milljarða um síðustu áramót og nú liggur fyrir þinginu frumvarp um að hækka það um 1,2 milljarða til viðbótar um næstu áramót. Það er tvöföldun á einu ári. Þá var veiðigjaldið stórhækkað, án fyrirvara og án nokkurrar greiningar eða áhrifamats. Ljóst er að hækkunin mun hlaupa á milljörðum króna og hjá sumum fyrirtækjum getur hækkun gjaldsins farið yfir 100%.

Skattahækkunin ígildi 2-3 nýrra togara

Þótt skattar hefðu verið óbreyttir, skal því ekki haldið fram hér að öll upphæðin hefði farið í umhverfisbætandi verkefni. En þó skal fullyrt að svigrúmið til þess að fara í fjárfestingu hefur verið dregið stórlega saman. Samkvæmt greiningu Deloitte hefur fjárfesting í varanlegum rekstrarfjármunum í sjávarútvegi undanfarin ár verið um 25 milljarðar króna. Skattahækkunin á þessu ári – ein og sér – nemur því umtalsverðum hluta þess sem sjávarútvegsfyrirtæki hafa varið til fjárfestinga á ári hverju. Hér gæti verið um að ræða jafnvirði árlegra fjárfestinga í 2-3 nýjum togurum. Nýir togarar auka mjög líkurnar á að spá Umhverfis- og orkustofnunar rætist.

Tryggjum árangur en tefjum hann ekki

Tilgangurinn með þessum skrifum er ekki að bera sig aumlega undan skattlagningu, hún er nauðsynleg svo hægt sé að reka það þjóðfélag sem við viljum að þrífist á Íslandi. Tilgangurinn er ekki heldur sá að kveinka sér undan eðlilegri skattlagningu, því sjávarútvegurinn tekur hlutverk sitt sem burðarstoð í efnahagslífinu alvarlega. Tilgangurinn er að benda á að það verður ekki bæði sleppt og haldið og stundum þarf að hugsa málið með heildarhagsmunina í forgrunni. Það þarf að draga úr olíunotkun en ekki möguleikum og getu fyrirtækjanna til þess að gera það.

Höfundur er sérfræðingur í umhverfismálum hjá Samtökum fyrirtækja í sjávarútvegi (SFS).