Vændi og mansal er ekki það sama

Í daglegri umræðu hefur mansali og vændi oft verið blandað svo saman að fæstir kunna skil á muninum á þessu tvennu.  Umræðan hefur verið þannig að flestum dettur í hug vændi, súlustaðir eða klám þegar þeir heyra orðið „mansal".   Staðreyndin er hins vegar sú að mansal utan kynlífs- og klámiðnaðarins er algengara en flesta grunar.   Það er því miður líka staðreynd að baráttan gegn mansali hefur hingað til aðallega snúist um mansal tengt vændi og kynlífiðnaði og þau fórnarlömb mansals sem eru misnotuð á annan hátt hafa mátt þjást án afskipta yfirvalda og flestra þeirra samtaka sem gefa sig út fyrir að berjast gegn mansali.

Í 227. gr.  a í almennum hegningarlögum nr. 19/1940 er grein sem leggur refsingu við mansali.  Nánar tiltekið er lagt bann við að  útvega, flytja, hýsa eða taka við einhverjum sem beittur er eða hefur verið beittur ólögmætri nauðung, frelsissviptingu eða ólögmætum blekkingum með því að vekja, styrkja eða hagnýta sér villu viðkomandi um aðstæður eða annarri ótilhlýðilegri aðferð, ef tilgangurinn er að notfæra sér viðkomandi kynferðislega eða til nauðungarvinnu eða til að nema á brott líffæri hans.  Einnig að breyta skilríkum, búa til fölsk skilríki, taka skilríki af einstaklingi eða eyðileggja skilríki hans í sama tilgangi.   Þessi skilgreining er næsta flókin og víðtæk en hún er þó orðuð á svipaðan hátt og hinar alþjóðlegu skilgreiningar á mansali og ætti að vera auðskiljanleg.

Til að um mansal geti verð að ræða þarf tilgangurinn að vera að notfæra sér fórnarlambið.  Ekki er nauðsynlegt að viðkomandi ætli sér sjálfur að notfæra sér fórnarlambið, t.d. kynferðislega, heldur nægir að viðkomandi ætli að láta aðra notfæra sér fórnarlambið, til dæmis kynferðislega, en þiggja greiðslu fyrir.  Það virðist því mega ganga út frá því að orðið „notfæra" í þessu samhengi megi leggja að jöfnu við orðið „hagnýta".  Það væri einnig í samræmi við notkun orðsins „exploit" í enskum texta alþjóðasáttmála um aðgerðir gegn mansali.

Samkvæmt íslenska lagaákvæðinu þarf tilgangurinn með verknaðinum að vera að hagnýta sér fórnarlambið kynferðislega, til nauðungarvinnu eða til að nema úr því líffæri.  Hagnýtingin þarf auðvitað að vera ólögmæt til að um mansal geti verið að ræða en það er ekkert skilyrði að klám eða kynlíf komi við sögu.  Til að skýra þetta langar mig að nefna tvö dæmi:

Dæmi 1:  Ung eþíópísk stúlka kemur til ónefnd lands til að vera au-pair á þarlendu heimili.  Hún hefur fengið dvalarleyfi á grundvelli au-pair samnings. Samkvæmt samningnum skal hún hafa tiltekna, stutta vinnuskyldu á viku við létt heimilsstörf hjá vistfjölskyldu og tiltekna vikulega upphæð í vasapeninga.  Þegar hún kemur til vistfjölskyldunnar þarf hún að vinna fulla vinnu við að þjóna heimilisfólkinu og stundum er hún lánuð til að þjóna í veislum kunningjafólks fram á kvöld og nætur.  Hún fær greidda vasapeninga en það eru ýmist helmingur eða þriðjungur þess sem samið var um.  Þegar hún gerir athugasemdir við þetta er henni sagt að ef hún sé ekki ánægð þá muni vistforeldrarnir rifta au-pair samningnum og að hún missi þá dvalarleyfið á Íslandi.  Húsbændurnir segja henni líka að hún verði sjálf að borga flugfarið til heimalandsins ef hún ætli að gera mál úr þessu.  Hún reynir að leita til lögreglunnar en fær þau svör að lögreglan skipti sér ekki af deilum um launakjör eða vangöldin laun.

Þetta er klassískt dæmi um mansal.  Unga stúlkan er blekkt til að koma til landsins í þeirri trú að hún sé að koma til að gæta barna en um leið að kynnast landi og þjóð.  En raunin verður sú að henni er ætlað að vinna eins og hver annar starfskraftur á heimili húsbænda hennar og er lánuð inn á önnur heimili.  Hún er háð húsbændum sínum því ef hún hlýðir þeim ekki mun hún missa dvalarleyfið og tækifærið til að kynnast þessu fjarlæga landi.  Þessi stúlka er fórnarlamb mansals.

Dæmi 2:  Ungur indverskur maður kemur til ónefnds lands sem ferðamaður.  Hann hrífst mjög af landi og þjóð.  Á kaffihúsi á spyr veitingamaðurinn hann hvort hann vilji vinnu.  Ungi maðurinn segist hvorki hafa dvalar- né atvinnuleyfi.  Veitingamaðurinn segir að það sé ekkert mál því að kerfið sé þannig að hann ráði sig bara í vinnu, byrji að vinna og svo sæki atvinnurekandinn um dvalar- og atvinnuleyfi.  Veitingamaðurinn tekur vegabréf unga mannsins og ræður hann í vinnu.  Eftir 3 mánuði kemst ungi maðurinn hins vegar að því að hann fær ekki greitt nema sem jafngildir 1/3 af lágmarkslaunum fyrir vinnu sína og nýtur engra réttinda.  Hann fer til veitingmannsins sem segir að ef hann kvarti undan þessu muni hann tilkynna lögreglunni og innflytjendayfirvöldum um að hann sé hér ólöglega og þá verði hann settur í fangelsi og síðan vísað úr landi ásamt því að vera bönnuð endurkoma inn á Schengen-svæðið.  Ungi maðurinn á ekki peninga til að fara úr landi og getur ekki safnað þeim því að hann hefur ekki laun fyrir mat.  Hann þorir ekki til lögreglunnar af ótta við fangelsi, brottvísun og endurkomubann.  Hann vinnur því á veitingastaðnum áfram í von um að geta safnað peningum til að hafa efni á að fara úr landi ef og þegar hann nær að endurheimta vegabréfið sitt.

Þarna er annað klassískt dæmi um mansal.  Ungi ferðamaðurinn kemur ekki til landsins á grundvelli blekkinga en verður fórnarlamb mansals þegar veitingamaðurinn blekkir hann til að afhenda vegabréf sitt og hefja störf á veitingastaðnum.  Þessi maður er fórnarlamb mansals.

Í dæmunum sem ég tók hér að framan var lýst stuttlega reynslu tveggja ímyndaðra útlendinga sem koma til ónefnds lands.  Þessir einstaklingar styðjast hins vegar við raunverulegar persónur og reynslu þeirra.  Við getum svo velt því fyrir okkur, hvort hið ónefnda land sé Ísland.  Við getum líka velt því fyrir okkur hvernig þessu fólki gengi að ná rétti sínum hér á landi, þ.e. hvort og hvernig íslenskt réttarvörslukerfi mundi meðhöndla málin ef einstaklingarnir mundu ná að safna kjarki til að leita til yfirvalda í neyð sinni.  Það er á ábyrgð okkar Íslendinga að hér á landi þurfi enginn að búa við nauðungarvinnu eða misnotkun af neinu tagi. Brot af þessu tagi verða ekki réttlætt með því að segja að þótt viðkomandi fái lítið greitt þá sé það samt margfalt meira en hann hefði fengið í heimalandi sínu.  Allir eiga að njóta mannréttinda.  Það á jafnt við um Íslendinga og útlendingar, konur, karla og börn.

Hreiðar Eiríksson. Áhugamaður um báráttu gegn mansali.