Að snæða svikinn héra í svefnherbergi með ókunnugum

Á dögunum var frumsýnd heimildarmyndin Halli sigurvegari, sem fjallar m.a. um ríkjandi viðhorf til mannréttindamála fatlaðs fólks á Íslandi upp úr miðri síðustu öld. Þrátt fyrir að baráttunni fyrir fullum mannréttindum fatlaðs fólks sé ekki lokið þá hefur sem betur fer orðið þar bylting í viðhorfum og engum sem dettur í hug lengur að verja opinberlega hugmyndir sem ganga út á það að svipta fatlað fólk grundvallarréttindum sínum.

Staðan í málefnum aldraðs fólks á Íslandi í dag er aftur á móti um margt svipuð og hún var í málefnum fatlaðs fólks þegar Halli var barn fyrir rúmlega hálfri öld. Orsökin er ekki skortur á peningum heldur úrelt viðhorf. Viðhorf sem hafa legið eins og mara yfir málaflokknum og valdið áratuga stöðnun í málefnum eldra fólks.

Hugmyndafræði síðustu aldar

Flest upphafleg hjúkrunarheimili á Íslandi eru frá miðri síðustu öld. Skipulag þeirra einkenndist af menningu sjúkrahúsa þar sem íbúar (á þeim tíma kallaðir vistmenn) þurftu að aðlaga sig siðum, venjum og skipulagi stofnananna. Í flestum þessara stofnana var öldruðu fólki gert að deila svefnherbergi og öðrum vistarverum með ókunnugum og þar með svipt öllum rétti til einkalífs. Þessar stofnanir eru löngu orðin börn síns tíma og hafa þær verið aflagðar fyrir löngu í öllum nágrannalöndum okkar. Þrátt fyrir að árið 2010 hafi verið ráðist í sérstakt átak hér á landi sem miðaði að því að leggja af þessar gömlu stofnanir eru nokkrar þeirra enn í rekstri.

Að missa stöðu sína sem einstaklingur

Líkt og áður viðgekkst í málefnum fatlaðs fólks tíðkast það enn hér á landi að svipta fólk sem flytur á hjúkrunarheimili rétti til að stýra daglegum málefnum sínum. Þetta er sem betur fer ekki algilt og alls ekki formlega viðurkennt en er engu að síður staðreynd. Það er staðreynd að víða er fólk svipt rétti til að ákvarða um jafn sjálfsagðar og persónulegar athafnir eins og að ákveða hvenær það fer í bað, hvenær það vaknar á morgnana, hvenær það snæðir morgunmat og hvað það borðar. Sums staðar er líka enn talað um vistmenn en ekki íbúa. Og þetta skiptir máli. Þessi orð og þessi hugtök gefa tón sem síðan endurspeglast í öllu sem viðkemur málefnum þessa aldurshóps. Sá sem er vistaður einhvers staðar missir sjálfkrafa stöðu sína sem sjálfstæður einstaklingur.

One size fits all

Það þarf ekki að koma neinum á óvart að kannanir á meðal eldra fólks sýna að nær allir vilji búa heima hjá sér eins lengi og þeir mögulega geta. M.ö.o. það dreymir engan um að flytja á hjúkrunarheimili. En hvort fólk getur búið heima ræðst oft m.a. af þeirri þjónustu sem stendur til boða og veitt er heim. Heimsendur matur er hluti af þeirri þjónustu.

Nýlega sagði Fréttablaðið frá slæmri reynslu íbúa í Hafnarfirði sem fékk vægast sagt ólystugan heimsendan mat. Bæjaryfirvöld kröfðust tafarlausra úrbóta af hálfu þjónustuaðilans. Það kom hins vegar ekki fram í fréttaflutningi af málinu að sá sem þarf að treysta á þessa þjónustu er um leið sviptur öllum sjálfstæðum rétti til að hafa skoðun á því hvað hann eða hún lætur ofan í sig. Ef það er svikinn héri í matinn þá er svikinn héri í matinn, alveg sama hvað viðkomandi finnst um það. Sá sem er háður slíkri þjónustu hefur ekki lengur frelsi til að vera með einhverjar „tiktúrur“ í matarmálum. Í heimsendum mat gildir sú gullna regla fjöldaframleiðslunnar; One size fits all.

Fjárhagsvandinn er bara birtingarmynd

Í dag erum við föst í umræðu um fjármál og átök milli rekstraraðila og ríkis en það fer minna fyrir umræðu um þann undirliggjandi vanda sem við er að glíma. Sá vandi er viðhorfsvandi og fjárskorturinn er ein birtingarmynda hans.

Sú bylting sem orðið hefur í málefnum fatlaðs fólks hér á landi var hvorki þögul né sjálfkrafa. Ef ætlunin er að koma málefnum aldraðs fólks inn í nútímann þá þarf að byrja á grunninum, viðurkenna stöðuna eins og hún er og leggja upp í ferðalagið á grundvelli þess að mannréttindi séu algild og óháð aldri.