Vandi háskólanna er undirfjármögnun

Menntamálaráðherra hefur nýverið viðrað hugmyndir um sameiningu háskóla á Vestur- og Norðurlandi. Tillögurnar eru viðbrögð við umræðu um að háskólar á Íslandi séu of margir og þess vegna sé nauðsynlegt að sameina skóla, m.a. til þess að leysa rekstrarvanda þeirra.

Tillögurnar leysa hins vegar ekki þann vanda sem íslenska háskólakerfið stendur frammi fyrir, sem hvorki snýst um fjölda háskóla, rekstur eða rekstrarform einstakra skóla, heldur þá einföldu staðreynd að háskólakerfið í heild er svelt fjárhagslega.

Til þess að byggja upp þjóðfélag, sem staðið getur undir góðum lífskjörum er nauðsynlegt að hafa góða háskóla. Ekki verður annað sagt en að íslenskir háskólar hafi í gegnum árin staðið sig býsna vel í samanburði við erlenda háskóla þrátt fyrir smæð og takmörkuð fjárráð. Með Bologna-ferlinu hafa íslenskir háskólar undirgengist að bjóða sambærilega menntun og völ er á í nágrannalöndunum og reglulega eru gerðar úttektir á skólunum til þess að ganga úr skugga um að þeir standist þessar kröfur.

Niðurskurður takmarkar ýmislegt

Núverandi fjárframlög duga hins vegar engan veginn til þess að standa undir þeim kröfum sem gerðar eru, og á að gera, til íslenskra háskóla. Framlög á hvern nemanda í íslenskum háskólum eru vel undir meðaltali OECD-ríkjanna og meira en helmingi lægri en gengur og gerist í öðrum löndum Norður-Evrópu. Þetta er meginvandamálið sem háskólarnir standa frammi fyrir og skýrir rekstrarvanda þeirra. Til að mæta þessu hafa útgjöld sumra skóla verið skorin svo mikið niður að þeir eru reknir hallalaust. Sá árangur er hins vegar tálsýn, því endurnýjun á fasteignum og búnaði hefur setið á hakanum. Niðurskurðurinn hefur enn fremur dregið úr möguleikum háskólanna á því að efla og viðhalda mannauði. Vísindastarfsemi er alþjóðleg í eðli sínu og þess vegna er nauðsynlegt að íslenskir vísindamenn hafi tækifæri til þess að tengjast þeim rannsóknahópum sem standa fremst á sínu sviði.

Því miður hefur niðurskurður undanfarinna ára takmarkað möguleika íslenskra vísindamanna til þess að taka þátt í alþjóðlegu samstarfi. Bent hefur verið á, að sameining háskóla gæti bætt rekstrarstöðu þeirra. Það er hins vegar vafasamt að fækkun um fáeinar stöður í yfirstjórn og skrifstofuhaldi breyti miklu um rekstur þeirra. Samstarfsnet ríkisháskólanna fjögurra, sem komið var á árið 2010, hefur þegar skilað stórum hluta af þeim rekstrarlega ávinningi sem ná má með sameiningu. Eina leiðin til þess að spara frekar í rekstri er að leggja niður skóla eða starfsstöðvar, en varla eru menn tilbúnir til þess.

Áður en farið er í að sameina háskóla er mikilvægt að líta á stóru myndina og velta því fyrir sér hvers konar háskólakerfi við viljum hafa á Íslandi og á hvern hátt megi bæta það. Skilvirkasta leiðin til þess að bæta íslenska háskóla felst í því að auka fjárframlög til skólanna. Rekstrarvandi háskólanna snýst ekki um rekstrarform þeirra, hvort þeir eru sjálfseignarstofnanir eða ríkisreknir, heldur það að fjármögnun er ekki í samræmi við þær gæðakröfur sem við viljum að þeir standist.