Misrétti í launastefnu ríkisfyrirtækja?

Greinarhöfundur starfaði sem framkvæmdastjóri hjá Ríkisútvarpinu (RÚV) 1999-2014. Eitt af því sem vakti undrun mína á þessum tíma var hve mjög misjafnlega virðist vera gefið þegar kemur að rekstrarfé ríkisfyrirtækja. Sum þeirra virðast fitna eins og púkinn á fjósbitanum á meðan önnur berjast í bökkum og þurfa reglulega að glíma við niðurskurð, m.a. með kvalafullum uppsögnum starfsmanna.

Þegar meðallaun nokkurra ríkisfyrirtækja eru skoðuð í síðustu samantekt Frjálsrar verslunar, „300 stærstu“, kemur í ljós mikill launamunur.

Eins og sést á súluritinu sem hér fylgir, munar miklu á meðallaunum þess fyrirtækis sem greiðir hæstu meðallaunin og þess sem greiðir þau lægstu. Af þessum tölum má álykta sem svo að Landsvirkjun sé með launahæstu fyrirtækjum landsins, að einkafyrirtækjum meðtöldum. Samkvæmt þessu voru meðalmánaðarlaun starfsmanna hjá Landsvirkjun 900 þúsund krónur á móti 500 þúsund króna meðallaunum hjá RÚV.

Nú má sjálfsagt skýra eitthvað af þessum mikla launamun með mismunandi menntunarstigi starfsmanna þessara fyrirtækja, en tæplega þó allan. Af þessu má draga þá ályktun að ákveðið misræmi sé í launastefnu ríkisfyrirtækja. Spurningin er því hvort þessi launamunur sé eðlilegur og geti flokkast undir góða stjórnunarhætti? Eru launin hjá RÚV of lág eða eru launin hjá Landsvirkjun of há, nema hvort tveggja sé?

Mega sum ríkisfyrirtæki strá um sig almannafé?

Aðeins nokkur hundruð metrar skilja að ríkisfyrirtækin RÚV í Efstaleiti og Landsvirkjun í Háaleiti. Fleiri hundruð þúsund krónur skilja hins vegar fyrirtækin að í mánaðarlaunum starfsmanna. Annað fyrirtækið sér landsmönnum fyrir dagskrárefni á öldum ljósvakans en hitt sér þjóðinni fyrir raforku. Miklar niðurskurðarkröfur eru jafnan gerðar til RÚV en Landsvirkjun virðist sigla lygnan sjó og hafa meira en nóg umleikis.

Íburðarmiklir aðalfundir Landsvirkjunar hafa vakið athygli þar sem kostnaðurinn virðist hlaupa á milljónum króna. Kostnaður við aðalfundi RÚV er hins vegar nokkrir tugir þúsunda. Á sama tíma og rekstrarliðir RÚV eru landsmönnum opnir og gegnsæir, virðist annað gilda um fjárreiður Landsvirkjunar. T.d. er ómögulegt að sjá af ársreikningi fyrirtækisins hve miklu fé er eytt í markaðsmál. Því er flækt saman við svokallaðan þróunarkostnað. Þessi rekstrarliður er hins vegar mjög skýr í ársreikningi RÚV.

Það er ekki langt síðan Landsvirkjun barst fyrirspurn frá Alþingi þar sem óskað var eftir upplýsingum um kostnað vegna skoðunar fyrirtækisins á lagningu sæstrengs til Bretlands. Ljóst er að fyrirtækið er búið að leggja í verulegan kostnað sem tengist þessu verkefni undanfarin 5-6 ár. Landsvirkjun neitaði hins vegar að veita Alþingi umbeðnar upplýsingar og bar við samkeppnisástæðum. Sá fyrirsláttur er illskiljanlegur þegar óumdeilt er að Landsvirkjun er í markaðsráðandi stöðu á íslenskum orkumarkaði og á ekki í neinni samkeppni.

Ljóst er því að ekki gilda sömu lögmál um fjárreiður þessara tveggja ríkisfyrirtækja sem borin eru saman hér að ofan. Fyrirfram skyldi maður þó ætla að krafan væri sú að öll ríkisfyrirtæki væru rekin á sem hagkvæmastan hátt þannig að þau skiluðu sem mestum afgangi í ríkissjóð þegar svo ber undir. Sú virðist þó ekki vera raunin. Lög um þetta virðast heldur ekki vera til.

Rekstrarforsendur ríkisfyrirtækja eru mjög mismunandi. Fjármunir sumra eru skornir við nögl en önnur virðast geta slegið um sig að vild. Brýnt virðist vera að sett séu samræmd lög og reglur um þetta þannig að ákveðin ríkisfyrirtæki geti ekki gengið á lagið og ráðstafað hagnaði sínum fyrirfram í trássi við hagsmuni eigenda sinna, almennings í landinu.