Kosningar um breytingar á stjórnarskránni eins árs

Það sem er talið ráða úrslitum varðandi velgengni þjóða er hversu hratt og fumlaust samfélagið getur brugðist við breyttum aðstæðum. Forngrikkir sköruðu fram úr á fjöldamörgum sviðum, þeir voru sífellt að þreifa fyrir sér varðandi lýðræðið og voru óhræddir við að breyta lýðræðisskipulaginu og færa það til betri vegar.

Þegar þeir sáu að fulltrúalýðræðið hafði alvarlega annmarka, t.d. að ráðandi öflum í samfélaginu tókst að stjórna hverjir yrðu kosnir, eða ná tangarhaldi á kjörnum fulltrúum á annan hátt, hikuðu þeir ekki við að breyta stjórnskipulaginu til þess að bregðast við þeim vanda.

Í dag hafa 9% Íslendinga tiltrú á Alþingi. Skoðanakannanir hafa endurtekið sýnt að mikill meirihluti þjóðarinnar hefur verið á móti kvótakerfinu en sá þjóðarvilji hefur verið blokkeraður á Alþingi áratugum saman. Þjóðin hefur á tilfinningunni að fulltrúarnir vinni fyrir flokkinn sinn og hagsmunaöflin sem komu þeim á þing. Það getur varla talist eðlilegt að stjórnmálaflokkarnir og þingmenn setji sjálfum sér leikreglurnar.

Því var nýverið reynt að bregðast við þverrandi tiltrú almennings á íslensku lýðræði með almennum kosningum til stjórnlagaþings. Niðurstöðurnar urðu að færa ætti meiri völd frá stjórnmálaflokkum til fólksins, í flestum tilfellum lýðræðisumbætur sem þegar hafa verið gerðar í nágrannalöndunum, eins og rétt á þjóðaratkvæðagreiðslum, rétt á að velja sína þingmenn á kjörseðli o.s.frv. Auk þess sem stjórnlagaráðið var einróma í þessum umbótum þá var einnig mikill meirihluti fyrir þessum umbótum í þjóðaratkvæðagreiðslu fyrir réttu ári síðan.

Nú er að sjá hvort kjörnir fulltrúar okkar á Alþingi líti á sig sem verkfæri til þess að koma á vilja þjóðarinnar, eða hvort þeir vilji vinna fyrir einhver önnur öfl.

Ný samfélagsleg ógn

Mig langar að víkja að öðru atriði varðandi stjórnarskrá sem lítið var rætt á stjórnlagaþinginu en mér er hugleikið. Til eru þeir sem vilja, líkt og Grikkir forðum, vera sveigjanlegir og bregðast við nýrri, óþekktri samfélagslegri ógn með róttækum breytingum á stjórnarskrá. Ísland er í miklum vanda núna, nær allar eignir landsins eru í höndum erlendra aðila, þjóðin að sligast undan vaxtagreiðslum sem ekki sér fram úr, og lánin sem voru tekin til þess að fresta Hruninu eru að komast á gjalddaga og öngvir peningar til.

Þeir einu sem eitthvað eiga eru þeir sem urðu ríkir við að búa til Blekkinguna Miklu. Öllum þessum eignum má ná til baka með því að setja eina klausu í stjórnarskrá. Dæmi: Haldið var verndarhendi yfir bönkunum með því að stjórnvöld og fjölmiðlar (í eigu bankamanna) leyndu fyrir almenningi hversu illa bankarnir stóðu, þess vegna gátu bankarnir fengið fólk, fyrirtæki og lífeyrissjóði til þess að veðja á móti sér að krónan myndi styrkjast. Mörg hundruð milljarðar fóru yfir í vasa fjárplógsmanna, nóg til þess að byggja tug hátæknispítala. Þessu fé má ná tilbaka með því að setja 99% eignarskatt á það fé sem græddist við krónuveðmál.

Ef það stríðir gegn lögum þá má setja ný lög; ef þau lög stríða gegn stjórnarskrá þá má breyta henni. Ef þetta myndi t.d. stranda á hinu sérkennilega séríslenska stjórnarskrárákvæði að eignarréttur sé heilagur, þá má einfaldlega fella það ákvæði úr stjórnarskrá. Gífurlegur arður var greiddur úr fjármálafyrirtækjum sem engin innistæða var fyrir, meira en allur kostnaður við tækjakaup Landspítalans til 100 ára.

Þessu fé má öllu ná til baka með lagasetningu. Þá segir kannske einhver; það er ekki hægt að setja afturvirk lög (sem reyndar stendur hvergi). Þá getur meirihluti almennings ákveðið að setja í stjórnarskrá: „Setja má afturvirk lög.“ Svo einfalt er það. Fólk er búið að gleyma því að lýðræði þýðir bara eitt; meirihlutinn ræður, ekkert annað; meirihluti almennings ræður einnig öllum greinum stjórnarskrár.

Spurningin er því ekki hvort það sé hægt að ná til baka þeim Bólugróða sem ennþá er í landinu (þar með talið í þrotabúum bankanna) heldur hvort það sé rétt að fara í slíkar óhefðbundnar aðgerðir með beinar tilvísanir í atburði líðandi stundar í stjórnarskrá. Það hvort fólki finnst það vera rétt fer eftir því hversu mikið áfall fólk telur Bóluna/Hrunið vera, fjárhagslegt og siðferðilegt; var það bara hundsbit sem við náum að læra af og rétta úr kútnum, eða var það varanleg und nema leiðrétt sé? Forngrikkirnir hefðu ekki verið lengi að hugsa sig um hvað gera skyldi.