Gulrætur og villandi samanburður

Fréttablaðið birti þann 8. maí sl. grein um framleiðslu ísraelska fyrirtækisins Protalix Biotherapeutics á lyfi úr erfðabreyttum plöntufrumum. Því miður veita staðhæfingar í greininni ranga mynd af framleiðsluaðferð Protalix og gefa til kynna að íslenska fyrirtækið Orf Líftækni framleiði erfðabreytt lyfjaprótein með sömu aðferðum og Protalix. Í greininni segir að Protalix sé „fyrst í heiminum til að koma á markað lyfi sem framleitt er í erfðabreyttum plöntum" og í fyrirsögn segir að „lyfið er framleitt í gulrótum. Orf Líftækni beitir svipaðri tækni til framleiðslu á líftæknipróteinum í byggi." Hvorug þessara staðhæfinga er rétt.

Það er fátt líkt með því hvernig Protalix Biotherapeutics og Orf Líftækni framleiða erfðabreytt lyfjaprótein. Ísraelska fyrirtækið notar frumur sem eru teknar úr gulrótum, erfðabreytir þeim og ræktar þær síðan til framleiðslu á próteinum í sterkum plastsekkjum (polyethylene bioreactors) við öryggi hins lokaða, einangraða kerfis. Protalix hefur staðfest að „heilar plöntur eru ekki notaðar á neinu stigi framleiðslunnar". Orf framleiðir lyfjaprótein sín hins vegar í erfðabreyttum plöntum sem ræktaðar eru utandyra í Gunnarsholti og í hættulega óöruggum gróðurhúsum í Grindavík, á Kleppjárnsreykjum, í Barra á Héraði og á Reykjum í Ölfusi. Aðferðir Orf eru mjög áhættusamar fyrir vistkerfið og heilsufar – ólíkt aðferðum Protalix.

Tilraunastofur (og önnur lokuð kerfi) eru öruggustu staðir til framleiðslu á lyfjapróteinum – þau má rækta í litlu eða miklu magni ýmist með notkun dýra- eða plöntufruma. Hvor aðferðin sem er notuð þá er meginatriðið að framleidd prótein séu einangruð og hreinsuð. Dýrafrumur eru ræktaðar í stórum tönkum sem kostnaðarsamt er að starfrækja og þurfa stöðuga næringu til að halda við frumuvextinum. Vinnsla á próteinum úr plöntufrumum getur notast við einfaldari tækni. Æ fleiri lyfjafyrirtæki á borð við Protalix nota plöntufrumur til ræktunar sakir meiri hagkvæmni.

Ólíkt Protalix hefur Orf ákveðið að nota vistkerfið sem sína tilraunastofu vegna þess að það er ódýrara fyrir fyrirtækið að rækta próteinin í plöntum utandyra eða í gróðurhúsum, í stað þess að rækta þau í frumum í fyllilega lokuðum kerfum. Ef dulinn kostnaður við útiræktun Orf væri tekinn með væru próteinafurðir þess líkast til óseljanlegar. Tökum til dæmis tjón sem hún kann að valda á ímynd Íslands. Nánast allar greinar atvinnulífsins, þ.e. ferðaþjónusta, orkuframleiðsla, tónlist, tíska, landbúnaður, matreiðsla og matvælaiðnaður nota ímynd Íslands til kynningar á afurðum sínum. Og fáir nota ímynd hins hreina og óspillta Íslands í jafn ríkum mæli og Orf, ef marka má vefsíðu þeirra. Annar dulinn kostnaður, s.s. hugsanlegt tjón á vistkerfinu og áhætta fyrir heilsufar manna og dýra, er heldur ekki metinn við verðlagningu á próteinum Orf. Framleiðsla þess er í reynd niðurgreidd af samfélaginu. Framleiðsluaðferðin setur ágóða ofar öryggi, grefur undan trausti á vísindum og tækni og gefur komandi kynslóðum íslenskra vísindamanna slæmt fordæmi.

Protalix notar erfðabreytt prótein til framleiðslu á lyfjum sem brýn þörf er fyrir, en Orf notar sín erfðabreyttu prótein að mestu leyti til snyrtivöruframleiðslu, sem ekki er jafn rík þörf fyrir. Lyf krefjast margra ára tilrauna (a.m.k. þriggja fasa) á mönnum. Ekki eru gerðar kröfur um klínískar prófanir með snyrtivörur á mönnum, líkast til vegna þess að þær hafa fram undir þetta verið taldar innihalda tiltölulega meinlaus efni. Nú er hins vegar farið að nota áhrifarík og óprófuð efni í snyrtivörur, svo sem erfðabreytt efni (til dæmis í vörum Sif Cosmetics, dótturfyrirtækis Orf) og nanóeindir. Þegar nanóeindir zínkoxíðs voru notaðar í sólarkrem setti ESB reglugerð til að tryggja að snyrtivörur með nanóeindum væru merktar. Nú vex þeirri kröfu fiskur um hrygg að snyrtivörur úr erfðabreyttum efnum verði einnig merktar.

Það sem fréttnæmt er um Orf og Protalix er ekki það sem er líkt með þeim, heldur hver munurinn er á aðferðum þeirra. Orf hefur beitt erfðatækni með aðferðum sem ógna umhverfi og heilsufari til vöruframleiðslu sem hvorki krefst prófana né merkinga og þjónar takmarkaðri samfélagsþörf. Protalix hefur notað erfðatækni til framleiðslu á ítarlega prófuðum vörum sem brýn þörf er fyrir, og með ítrustu öryggiskröfur að leiðarljósi.