Áhættufé og gjaldeyrishöft

Fjórum árum eftir bankahrun eru almenningur og atvinnulíf enn í fjötrum gjaldeyrishafta. Falskt gengi brenglar allar ákvarðanir um fjárfestingar, höftin bjóða upp á spillingu, engin trúverðug lausn í sjónmáli. Krónan er „Disney dollar", gjaldmiðill sem hvergi er hægt að nota nema innanlands.

Vöruskipti og þjónusta til samans skila afgangi, hið „raunverulega hagkerfi" er í jöfnuði og sjálfbært. En fjármagnshreyfingar eru neikvæðar, peningar streyma úr landinu þrátt fyrir höft. „Hengja" af peningum bíður eftir að komast út.

Í hengjunni eru meðal annars aflandskrónur, um 500 milljarðar. Kröfur á föllnu íslensku bankana, sem að hluta til hefur verið umbreytt í hlutafé í þeim nýju, eru einnig mældar í hundruðum milljarða. Erlendar eignir þrotabúa bankanna eru um 1.700 milljarðar, lögum samkvæmt verður að gera þær upp í krónum þó gjaldeyrir komi á móti. Hengjan er fyrst og fremst áhættufé frá 2008 og er á stærð við árlega landsframleiðslu, og jafnvel stærri, hvernig svo sem talið er.

Núverandi aðferðir ganga ekki. Það gæti tekið áratugi að láta afganginn af sjálfbæra hluta hagkerfisins safna gjaldeyri upp í hengjuna. Varla telst heldur boðlegt að láta sjálfbæra hlutann leysa gamla áhættuféð út. Ekki ríkissjóð heldur, hann er sameign okkar allra og komandi kynslóða. Og nýtt áhættufé fæst varla til landsins ef nýja féð á að borga það gamla út. Hvernig má þá leysa gjaldeyrishöftin án þess að skaða heimili, fyrirtæki og ríkissjóð?

Einfaldast er að láta hengjuna fara út sömu leið og hún kom inn, á fljótandi gengi. En fjármálakerfið nýtur enn þá lítils trausts, gjaldmiðillinn sömuleiðis. Ef gengið væri gefið frjálst er hætt við að meira en hengjan streymdi út. Umrótið gæti skaðað fyrirtæki, heimili og ríkissjóð. Að láta krónuna fljóta er ekki útilokað en áhættusamt.

Grundvallarlögmál markaðar er að eigendur áhættufjár eiga að njóta hagnaðar ef vel gengur en þola tap ef illa fer. Eðlilegt er að láta áhættuféð sem festist inni fyrir hrun taka skellinn af losun gjaldeyrishafta, ekki almenning, venjuleg fyrirtæki, skattgreiðendur eða nýja fjárfesta.

Á Íslandi varð kerfishrun í fjármálakerfi. Ef krónan á ekki að fljóta þarf veruleg inngrip, hálfkák dugir skammt. Fyrirmyndin er augljós, Þýskaland 1948, þar var kerfishrunið algert, endurræsa þurfti heilt þjóðfélag, þar á meðal fjármálin. Breytingin átti sér stað um helgi eftir nokkra mánaða undirbúning í kyrrþey. Nýr gjaldmiðill var settur á fót, sérhver íbúi fékk fasta upphæð, fyrirtæki líka eftir rekstrarumsvifum. „Hengja" Þjóðverja eftir tapað stríð var leyst inn á lágu gengi, 10 til 15 gömul Reichsmark fyrir eitt nýtt Deutsche Mark. Myntbreytingin var forsenda fjármagns frá Bandaríkjunum sem fylgdi í kjölfarið, þýska hagkerfið lifnaði við.

Íslendingar gætu hæglega farið svipaða leið og Þjóðverjar. Nýrri mynt yrði úthlutað til allra íbúa og fyrirtækja, hins raunverulega hagkerfis sem er í jafnvægi. Reglur um úthlutun þyrftu að vera einfaldar, gagnsæjar og gæta jafnræðis að þýskri fyrirmynd. Fóturinn undir nýju myntina gæti verið gjaldeyrir, gull eða ríkisbréf, nýja myntin yrði lögeyrir. Best væri ef nýja myntin væri fasttengd við annan gjaldmiðil eða myntkörfu, hún mætti alls ekki fljóta nema algerlega ný vinnubrögð væru tekin upp í stjórn peningamála. Jafnvel mætti taka upp annan gjaldmiðil einhliða.

En gamla krónan, þar með talið hengjan, yrði leyst inn ódýrt. Eða látin fljóta, ISK frá 2008 gæti gengið kaupum og sölum alveg eins og kröfurnar á þrotabú bankanna. Sannvirði fyrir „Disney dollar" kæmi fljótt í ljós.

Með nýrri mynt myndi líka opnast leið til evrusamstarfs ef sá kostur þykir ákjósanlegur. Við núverandi aðstæður er sú leið lokuð því þá myndi hengjan lenda á ríkissjóð ef hún streymdi út.

Gjaldmiðlaskiptin 1948 lögðu grunninn að efnahagsundri. Þýskaland reis úr rústum og er nú langöflugasta hagkerfi Evrópu. Þjóðfélag sem hrundi fékk nýtt start. Á Íslandi eru aðstæður miklu betri. Stærsti hluti þjóðfélagsins virkar enn þrátt fyrir efnahagsáfall. Það var fjármálakerfið sem hrundi, ekki heilt þjóðfélag. En kostnaðurinn við hrunið var mikill, gjaldmiðilsvandann verður að leysa fljótt og á trúverðugan hátt til að koma í veg fyrir frekara tjón. Frumforsendan við að leysa gjaldeyrishöftin er að vernda almenning, ríkissjóð og hinn sjálfbæra hluta atvinnulífsins. Einnig þarf að greiða fyrir nýjum fjárfestingum.

Augljós leið að þessum markmiðum er að fylgja fordæmi Þjóðverja frá 1948. Taka upp nýja mynt og úthluta til almennings og fyrirtækja. Láta svo gömlu krónuna fljóta eða leysa hana inn á lágu gengi, leyfa áhættufénu frá 2008 að uppskera eins og til var sáð.