Á jákvæðni og sátt erindi í forvarnarfræðslu?

Forvarnarfræðsla þekkist vel sem fræðsla um það sem ekki má. Ég á kröftugar minningar af forvarnarfræðslu um eiturlyf, þar sem öllum nemendum í unglingadeildinni var hóað saman upp á sal til að horfa á myndband þar sem farið var yfir hvað fíkniefnin hétu og hvernig þau væru helst notuð. Svo sagði einhver töff týpa að hann hefði notað eiturlyf mikið, að þau væru hættuleg og vinir hans hefðu dáið. Forvarnarfræðsla í þessum dúr kallast stundum stórslysafræðsla. Það á alla vega við þegar sett er á svið það skelfilegasta sem getur gerst. Slík fræðsla á oft fyllilega rétt á sér, en mig langar samt að velta aðeins teningnum við. Fræðsla að þessu meiði má ekki af mínu viti vera á kostnað þess, að vanrækt sé að kenna börnum hvað er það besta sem getur gerst í lífinu. Við megum ekki vanrækja að kenna börnum færni til að vera farsæl, heil manneskja og hvað í felst.

Í dag er vitað að samvera með fjölskyldu, þátttaka í skipulögðu frístundastarfi og líf fullt af tilgangi og ábyrgð er besta forvörnin. Kannski gæti verið sniðugt að fræða nemendur og forelda meira um það? Kannski er hægt að nýta meira þá leið að bjóða gestum í heimsókn til bekkja, gesti úr nærsamfélaginu, ættingja, einhvern sem hefur verið farsæll, náð árangri, helgað sig ákveðnu verkefni og svo framvegis og sagt nemendum frá því hvernig var sigrast á hindrunum og hvað hafi nýst til að ná árangri.

Ef við trúum því að hamingja og vellíðan sé tilkomin vegna meðfæddra eiginleika og aðstæðna, er tómt mál að tala um að auka trú á eigin getu, auka bjartsýni, seiglu og hæfni í mannlegum samskiptum. Við sem hins vegar trúum því að slíkt sé hægt að þjálfa, við viljum meina að velferð sé ákveðin afstaða og hugarfar auk meðfæddra eiginleika og aðstæðna.

Carol Dweck, þekkt kenningarkona í menntavísindum, heldur því fram að það megi flokka þankagagn okkar í tvo flokka, Festu-hugarfar og Vaxtar-hugarfar. Festuhugarfar felur í sér að viðkomandi telur sér trú um að geta ekki lært margt nýtt og hefur litla trú á breytingum. Vaxandi hugarfar felur hins vegar í sér að viðkomandi er tilbúin að lært eitthvað nýtt, gera betur, vaxa með hverju verki og fá að sjá hlutina frá öðru sjónarhorni. Samkvæmt Dweck er heillavænlegra að temja sér Vaxtarhugarfar til að takast á við nútímalíf.

Kannski ber það merki um Festu-hugarfar að trúa því að vellíðan og hamingja stafi að meðfæddu lunderni og aðstæðum sem við höfum lítil áhrif á. Aðrir trúa því að velferð og hamingja sé afstaða og að slíkt hugarfar sé jafnvel hægt að þjálfa. Barbara Friedricsen er virtur sálfræðingur og rannsakandi og hefur sérstaklega rannsakað jákvæðar tilfinningar og jákvætt hugarfar. Niðurstöður hennar rannsókna eru í grófum dráttum þær að þegar við erum jákvæð, hugsum við öðruvísi. Við sjáum þá fleiri möguleika í stöðunni, erum sveigjanlegri í hugsun, meira skapandi og víðsýnni. Komin er út athyglisverð kennslubók sem hentar vel fyrir þá sem trúa því að hægt sé að hafa áhrif á börn og viðhorf ungs fólks til góðra lífsvenja og uppbyggilegs lífs. Bókin er gefin út af Námsgagnastofnun og heitir: Nám í skóla um hamingju og velferð og er eftir Ian Morris, þýdd af Erlu Kristjánsdóttur fyrrum lektors við Menntavísindasvið Háskóla Íslands.

Bókin er áhrifamikil og sannfærandi og býður upp á auðveldar hagnýtar æfingar, aðferðir sem nýtist vel starfsfólki frístundamiðstöðva, kennurum og öðrum sem starfa með börnum og ungmennum. Morris byggir sínar kennsluaðferðir á reynslunámi, hann bendir réttilega á að árangursríkara er að fá nemendur til að hreyfa sig heldur en að tala um gildi hreyfingar. Slíkt á einnig við um kennslu í velferð og vellíðan segir Ian. Bókin byggir á hugmyndafræðinni: ,,menntun verður að vera meira en uppsöfnun þekkingar, hvort sem hún er vísindaleg, tæknileg, söguleg eða hvað annað. Menntun á að snúast um hvernig á að lifa" (Matthieu Richard og Jean-Franzois Revel bl. 332 í The Monk and the Philosopher (1998)). Slík bók á vissulega erindi í okkar samfélag. Gleymum því ekki að uppbyggilegar og góðar lífsvenjur eru besta forvörnin.

Höfundur er MA félagssálfræði frá LSE og formaður félags um jákvæða sálfræði.