Voru föllnu bankarnir ein stór svikamylla?

Kastljós RÚV gaf okkur á dögunum áhugaverða innsýn í flókið net viðskipta föllnu bankanna með eigin bréf. Fyrir venjulega borgara líta gjörningar af þessu tagi út sem hreinræktaðar svikamyllur en dómstólarnir munu hugsanlega gefa okkur allt aðra mynd. Almennt er þó víðtæk samstaða í fræðaheiminum um að efnahagsbrot séu með alvarlegustu brotum samfélagsins og kostnaðurinn margfalt meiri en hlýst af venjulegum auðgunar- og strætisbrotum.

Hins vegar er jafnljóst að viðbrögð samfélagsins og réttarvörslukerfisins eru í litlu samræmi við þennan alvarleika sem birtist t.d. í því að hvítflibbar eru sjaldséðir í fangelsum, ekki bara hér á landi, heldur víðar í V-Evrópu. Sumir telja ástæðuna felast í því að málin séu flókin og erfitt að sýna fram á saknæman ásetning meðan aðrir álíta löggjöfina sniðna að hagsmunum hinna auðugu og valdameiri. Stundum heyrum við að hart sé tekið á efnahagsbrotum í Bandaríkjunum og bent á Madoff og Enron-málið því til staðfestingar en þessi mál eru undantekningar. Sem dæmi má taka að engin víðtæk afbrotarannsókn er í gangi vegna fjármálakreppunar vestra þótt margir telji fulla ástæðu til.

Rannsókn sérstaks saksóknaraRannsókn sérstaks saksóknara hér á landi vekur því óneitanlega mikla athygli og ekki bara hér á landi heldur erlendis líka. Umfangið er stórfellt og ef eitthvað svipað væri í gangi í Bandaríkjunum væru nokkur hundruð þúsund bankamanna með stöðu grunaðra á Wall Street, sem örugglega myndi sæta tíðindum í því landi.

Af þessum sökum er brýnt að vandað sé til verka við rannsókn fjármálafyrirtækjanna. Málsmeðferðin verður að vera skotheld og dómsniðurstöður trúverðugar sem endurspegla allan málatilbúnaðinn. Ef málalyktir verða rýrar og almenningur fær á tilfinninguna að margir sleppi auðveldlega frá réttvísinni geta afleiðingarnar orðið dýrkeyptar. Því hvers vegna eiga venjulegir borgarar að fara eftir lögunum þegar efnamenn virðast komast upp með stórfelld brot án þess að lögum verði komið yfir þá? Og auðveldara verður fyrir síbrotamenn að réttlæta afbrotahegðan sína og erfiðara að fá þá til að snúa við blaðinu.

Sumir fræðimenn telja alvarlegustu afleiðingar viðskiptabrota einmitt siðferðislegar. Traust almennings á fjármálakerfinu og opinberum stofnunum getur auðveldlega dvínað og erfitt getur reynst að endurheimta það. Mikið er því í húfi að rannsókn sérstaks saksóknara byggist á traustum grunni og dómstólarnir reynist vandanum vaxnir.