Vegvísir og heildarsýn

Þróun háskólanáms á Íslandi hefur verið undraverð síðustu árin, eða allt frá því að lög voru sett um háskóla 1997 sem leyfðu stofnun nýrra háskóla. Með nýju skólunum sköpuðust forsendur fyrir samkeppni á öllum sviðum, nemendur fengu úr meiru að velja, námsframboð margfaldaðist, ný hámenntastörf urðu til, og umræðan um háskóla- og vísindastörf færðist úr þröngum hópum til almennings. Má fullyrða að í engri grein íslensks atvinnulífs hafi verið eins mikill kraftur og eldmóður síðustu árin eins og í starfsemi háskólanna.

Nú er hins vegar kominn tími til að hugsa upp á nýtt. Hrun efnahagskerfisins setur strik í reikninginn og gerð er krafa um stórfelldan samdrátt í rekstri skólanna. Það er tekist á um hvernig það skuli gert, og skipast línur í þeirri umræðu eftir almennum lífsviðhorfum og því hvar menn starfa. Forræði gagnvart sjálfstæði, reglufesta gagnvart sveigjanleika, fjölbreytni andstætt fábreytni, einhæfni á móti fjölhæfni - allt átakapólar sem umræðan veltist um.

Tillaga um endurskipulagningu háskólakerfisins getur ekki og má ekki snúast um félagslegar lausnir eða tilvist stofnana. Hún getur snúist um hagræði og skilvirkni, sparnað og ráðdeild, gagnsæi og jafnræði, - allt þættir sem skipta miklu máli, en þó fyrst og fremst á hún að snúast um menntunina sjálfa, gæði hennar, fjölbreytni og afköstin; um nemendurna, rannsóknirnar, nýsköpunina og áhrifin inn í samfélagið. Við eigum að spyrja hvaða kröfur við gerum til skólanna, hvaða skyldur það eru sem ríkið og önnur stjórnvöld þurfa að uppfylla, og ekki síst þurfum við að gera kröfur til nemenda skólanna sem þegar upp er staðið er efniviðurinn sem allt byggir á.

Undirritaður leggur fram tillögu sem tekur á þessum þáttum. Hún felur í sér róttækar breytingar á rekstrarformi ríkisháskólanna, að losað verði um ráðningafestu starfsmanna, að stjórnvöld skilgreini fyrirhuguð útgjöld sín til háskólamenntunar og rannsókna, og að ströng skilyrði verði sett um skilvirkni háskólanna. Enn fremur gerir hún ráð fyrir að skólarnir standi jafnfætis gagnvart rétti til töku skólagjalda og jafnræðis verði gætt gagnvart skólunum við úthlutanir fjármuna til þróunarstarfs og rannsókna. Þá er það lykilatriði að inntaka nemenda í háskóla verði markvissari og sá réttur afnuminn að nemandi geti innritast sjálfkrafa í háskóladeild.Helstu atriði tillögunnar eru þessi:

• Rekstrarform háskóla verði samræmt: sjálfseignarstofnanir.

• Losað verði um ráðningafestu starfsmanna: aukinn sveigjanleiki.

• Fjöldi greiddra nemendasæta á hverju fræðasviði verði fyrirfram skilgreindur.

• Reiknilíkan endurspegli raunverulegan kostnað við rekstur.

• Settar verði mælistikur um skilvirkni, þ.m.t. um hámark námstíma og brottfall nemenda.

• Inntaka nemenda byggi á prófum, verkefnum og viðtölum.

• Gerðar verði reglubundnar og samræmdar kannanir á afdrifum útskrifaðra nemenda.

• Sett upp virkt og utanaðkomandi gæðaeftirlit: áhersla á faglegan árangur.

• Tölfræði um starfsemi háskólanna á samræmdum forsendum.

• Háskólaskrifstofa menntamálaráðuneytis verði efld og fengið aukið hlutverk.

• Samstarfsnefnd háskólastigsins gerð virkari og hlutverk hennar betur skilgreint.

• Háskólar settir jafnir gagnvart fjárveitingum úr sjóðum ríkisins og njóti sama aðgangs að vernduðum tekjustofnum.

• Framlög til rannsókna skilgreind eftir fræðasviðum, rannsóknarfé fylgi hverju nemendasæti.

• Skólarnir standi jafnfætis gagnvart innheimtu skólagjalda.

• Hámark sett á upphæð námsláns nemanda til greiðslu skólagjalda.

• Lán til greiðslu skólagjalda verði takmörkuð við nám í viðurkenndum háskólum.

• Háskólum og rannsóknarstofnunum tryggð grunnframlög til rannsókna innan hvers fræðasviðs.

• Opinberu rannsóknarfé veitt til samkeppnissjóða, úthlutað á grundvelli samkeppni og jafningjamats.

• Rannsóknasjóðir sem tengjast atvinnugreinum og sértækum verkefnum settir undir eina stjórn.

• Gerð tímasett áætlun um eflingu rannsókna og nýsköpunar í fyrirtækjum.

• Stjórnvöld setji fram tímabundna forgangsröðun um rannsóknarsvið og áherslur í rannsóknum.

Uppstokkun háskólakerfisins krefst nýrrar hugsunar og djarfra ákvarðana. Háskólafólk, stjórnmálamenn og aðrir sem um þessi mál véla, verða að hefja sig upp úr fyrirframgefnum skoðunum og pólitískum klisjum, horfa yfir heildina, og meta málin raunsætt, - sjá hvað er hægt og hvað er ekki hægt, og svo hrinda í framkvæmd því sem menn trúa að sé fyrir bestu.

Höfundur er rektor Listaháskóla Íslands.