Við þurfum nýja byrjun

Þjóðin kallar eftir skýringum um þá herfilegu atburði sem gerst hafa í íslensku viðskiptalífi. Við erum mörg sem berum ábyrgð á forsendum og aðdraganda þeirra. Nú þarf að rannsaka öll þessi mál á hlutlægan hátt og síðan að stokka öll samfélagsspilin. Við þurfum nýtt forystulið, ný andlit og ný nöfn. Við þurfum nýja byrjun og nýja stefnu. Við sem erum ábyrg eigum að hjálpa til en getum ekki tekið forystuhlutverk nema með sérstöku endurnýjuðu umboði.

Við fylgdum alþjóðaviðhorfum um fjármálareglur og eftirlitskerfi. Nú er orðið ljóst að það slaknaði á mörgum öryggisþáttum og teknar voru óbætanlegar áhættur, jafnt erlendis sem hér. Og ekki voru settar nægar reglur vegna viðkvæmni og veikleika íslenska kerfisins. Þegar litið er til atburða á þessu ári, 2008, er ábyrgðin auðvitað bankanna sjálfra og síðan eftirlitsstofnana og núverandi stjórnvalda. En við megum ekki heldur gleyma græðginni, drambinu og frjálshyggjuöfgunum. Nú verðum við líka að forðast hinar öfgarnar, forðast að lenda í svaði ríkisrekstrar og flokkspólitískrar stýringar. Enginn sá þetta hrun fyrir. Margir höfðu fjallað um vandamál í íslensku fjármálakerfi.

Sl. vor ritaði ég greinar í Morgunblaðið um þessi vandamál og „varnarleysi" íslenska fjármálakerfisins og í maí sl. sagði ég í viðtali við 24 stundir að „mikil vá er fyrir dyrum". Ég benti á aðild að ESB sem úrlausn og sumir lesendur sáu ekki annað í þessum greinum. En ég sá ekki frekar en aðrir fyrir þá alþjóðlegu flóðbylgju sem féll á okkur.

Hlutskipti forystumanna Íslendinga hefur ekki verið öfundsvert. Framkoma Geirs H. Haarde, Björgvins G. Sigurðssonar og fleiri hefur verið aðdáunarverð. Vitaskuld hafa þeir gert mistök en hver hefði komist hjá slíku? Við verðum líka að forðast að persónugera um of. Ég vil ekki vera með ásakanir en spurningarnar eru margar: Hver var viðvörun Geirs H. Haarde við Gordon Brown sl. vor sem fjölmiðlar hafa nefnt? Vissi Fjármálaeftirlitið um hraða aukningu í Icesave sl. vor þegar Icesave var opnað í Hollandi? Er það rétt sem sagt er að neyðarlögin hafi verið skrifuð sl. sumar og geymd? Hvers vegna var ekki leitað til IMF í ágúst þegar aðrar leiðir voru lokaðar? Ég get skilið hik ráðamanna framan af en ekki til lengdar. Markaðurinn og matsfyrirtækin fordæmdu yfirtöku á Glitni umsvifalaust í lok september, og þá áttu augu manna að opnast. Enn fleiri spurningar: Hverjar eru orðaþýðingarnar sem foringjar Breta notfærðu sér gegn okkur? Á að skilja ummæli formanns seðlabankastjórnar sem ágreining við ríkisstjórnina? Getur slíkt gengið við núverandi aðstæður?

Það er greinilega ófært að ætla sér að byggja nú upp nýtt krónukerfi. Ísland getur ekki orðið ný Norður-Kórea eða Kúba í fjármálum. Við höfum áður tekið okkur tak, og við þekkjum mörg fordæmi annarra þjóða, t.d. Færeyinga og Finna. Íslenska þjóðin vill ekki gefast upp heldur takast á við viðfangsefnin og endurreisa hér fyrirmyndarsamfélag frelsis, samvinnu, jafnaðar og menningar, samfélag í virkum alhliða tengslum við nágrannaþjóðirnar. Við viljum endurnýja okkur og nota þetta sem tækifæri til að bæta meinsemdir þjóðfélagsins og endurnýja velferð og velmegun á Íslandi. Þjóðarstolt okkar og þjóðarmetnaður krefjast þess.

Það er enginn vafi lengur að við eigum þegar í stað að lýsa yfir aðildarumsókn að Evrópusambandinu, ekki til að sníkja ódýra reddingu heldur sem fyrsta skref þjóðarinnar til metnaðarfullrar framtíðar.

Höfundur er fyrrverandi formaður Framsóknarflokksins.