Sláandi hug­myndir ís­lenskra karla um of­beldi og lýð­ræði

Rannsóknin var unnin af Equimundo-hugveitunni að beiðni Norrænu ráðherranefndarinnar og er sú fyrsta sinnar tegundar. Um er að ræða netkönnun sem gerð var í febrúar til apríl á þessu ári meðal 18-45 ára fólks á Norðurlöndunum. Á Íslandi voru 542 þátttakendur en alls tóku 4547 einstaklingar á Norðurlöndunum þátt. 73 prósent þátttakenda voru karlar. Er könnuninni ætlað að skoða hvernig karlar upplifa sig og stöðu sína, hvaða væntingar þeir tengja við karlmennsku og hvernig þeim líður í daglegu lífi. Konur voru einnig spurðar svo hægt væri að bera saman svör kynjanna.

Þórður Kristinsson doktorsnemi í menntavísindum segir í samtali við Vísi að niðurstöðurnar séu sláandi. Íslenskir karlar skori í langflestum flokkum hærra en kynbræður þeirra á Norðurlöndum. Nefnir Þórður þar fyrst spurningar sem snúa að því hvaða þýðingu það hafi að vera karlmaður. Þannig finnist 71 prósent íslenskra karla að karlar fremur en konur eigi að afla tekna til að framfleyta fjölskyldunni samanborið við 44 til 53 karla á hinum Norðurlöndunum.

„Það virðist vera að við séum miklu fastari í þeim þankagangi heldur en aðrir. Annað sem er afskaplega áhugavert er þessi hugmynd um að það sé hluti af karlmennsku að takast á við átök með ofbeldi. Þar skerum við okkur alveg afskaplega mikið úr,“ segir Þórður. 65 prósent íslenskra karla telja samkvæmt könnuninni að karlmennska felist í því að leysa átök með ofbeldi á meðan það gera 23 prósent norskra karlmanna, 31 prósent danskra karla, 38 prósent sænskra og 43 prósent finnskra.

„Mér finnst þetta mjög áhugavert ekki síst í ljósi þess að á Íslandi er ekki her á meðan hin Norðurlöndin eru með her. Ég veit ekki alveg hvaðan þessi hugmynd kemur, ég kýs að túlka þetta sem svo að karlar telji að karlar eigi að vera tilbúnir til þess að beita ofbeldi í átökum ef það koma upp átök. En ég veit ekki hvað svarendur voru að hugsa, kannski tengist þetta mismunandi skilningi sem við leggjum í spurningarnar og maður setur fyrirvara um að kannski sé skekkja í gögnunum. En jafnvel þó við setjum alla fyrirvara við þetta eru þetta niðurstöður sem fá mann til að hugsa og maður væri til í að taka umræðuna lengra um það hvers vegna er svona mikill munur á hinum Norðurlöndunum og á Íslandi.“

Erfitt sé að fullyrða nokkuð út frá niðurstöðunum en þær kalli á umræðu um hvað sé eftirsóknarvert þegar komi að karlmennsku. Þannig skeri svör íslenskra kvenna í skýrslunni sig einnig úr frá svörum annarra kvenna á Norðurlöndunum. „Aftur veit maður ekki hvað veldur, við erum með minna úrtak af konum sem svara hér heldur en á Norðurlöndum. En spurningin var orðuð á þann máta að spurt var hvað felst í því að þínu mati að vera karlmaður í dag? Ég get ekki séð þetta öðruvísi en þannig að þetta sé ríkjandi karlmennskuhugmynd. Hvort okkur finnist það eftirsóknarvert er svo önnur umræða.“

Þórður segir vert að taka fram að jákvæðar niðurstöður megi einnig lesa úr skýrslunni. Íslenskir karlmenn virðist leggja meiri áherslu á föðurhlutverkið og það veki mönnum von í brjósti. 82 prósent íslenskra karla telja föðurhlutverkið tengjast því að vera karlmaður og er það hærra hlutfall en á hinum Norðurlöndunum. Þá fáist mun mýkri mynd í skýrslunni hvað varðar skrifleg svör um það hvernig þátttakendur sjá fyrir sér fyrirmyndarkarl.

„Því miður erum við ekki með það brotið niður eftir löndum í skýrslunni en við sjáum miklu mýkri mynd þar sem karlar mega vera dálítið alls konar og í tengslum við tilfinningar sínar og geta verið samkvæmir sjálfum sér og ekki bara þessi ábyrgðarhlutverk, að vera einhver svona leiðtogi og taka á hlutum. Beðnir um að setja þetta í sín orð hvað er svona eftirsóknarvert er meiri áhersla á að vera opinn og sýna umhyggju og svo framvegis.“

Engin kona á blaði hjá íslenskum karlmönnum

Þá er í rannsókninni einnig vikið að áhrifavöldum og frægum einstaklingum sem karlmenn þekkja eða fylgja á samfélagsmiðlum. Þátttakendur fengu lista yfir áhrifavalda og aðra þekkta einstaklinga og voru spurðir hverja þeir þekktu, fylgdu og treystu. Þórður segir áhugavert að engin kona hafi komist á blað á Íslandi í topp fimm en baráttukonan Greta Thunberg er í sæti hjá öllum hinum Norðurlöndunum.

„Íslensku svarendurnir voru dálítið karlamegin í lífinu, ekki einn einasti kvenmaður öfugt við hin Norðurlöndin,“ segir Þórður. Flestir íslenskir karlar fylgja Elon Musk, Jordan Peterson, Donald Trump, Rúriki Gíslasyni og Hafþóri Júlíusi Björnssyni.

„Þetta er áhugavert út af fyrir sig. Þótt þessi nöfn hafi komist á blað þýðir það ekki endilega að þeir sem eru að fylgja þeim séu sammála þessum áhrifavöldum í einu og öllu.“

Íslenskir karlar með mestu trúna á sterka leiðtogann

Þá er í rannsókn Equimundo-hugveitunnar einnig að finna svör tengd karlmennsku og lýðræði. Íslenskir karlar skera sig þar einnig úr líkt og í öðrum þáttum rannsóknarinnar.

„Það er mjög áhugavert að sjá að helmingurinn hefur enga trú á því að það skipti máli að kjósa. Samt eru áttatíu prósent á því að allir ættu að kjósa en hafa ekki alveg trú á lýðræðinu,“ segir Þórður. Vísar hann þar til þess að um 75 prósent íslenskra karla svari því að kosningar séu mikilvægar fyrir velferð landsins, á pari við norræna kynbræður þeirra.

Íslenskir karlar telja flestir af norrænum karlmönnum að flestir kjörnir fulltrúar láti sig ekki varða hvað fólk eins og þeir hugsi, 77 prósent á meðan 68 til 70 prósent karla á öðrum Norðurlöndum telja það. Þá er mikill munur á fjölda íslenskra karla og hinna sem telja að lög eigi að byggjast á trúarlegum gildum.

65 prósent íslenskra karla telja að lög eigi að byggja á slíkum gildum á meðan 29 prósent norskra karla eru á þeirri skoðun, um 35 prósent karlmanna í Danmörku og svipað hlutfall í Svíþjóð og Finnlandi, um fjörutíu prósent. Þá skera íslenskir karlar sig einnig úr þegar kemur að skoðunum á sterkum leiðtoga sem skeyti ekki um þing né kosningar og um staðhæfinguna um að eina leiðin áfram sé með ríkisstjórn sem „rífi allt niður.“

67 prósent íslenskra karla segja að landið væri betur statt með sterkan leiðtoga sem skeytir ekki um þing né kosningar. Á hinum Norðurlöndunum telja 36 til 48 prósent karla hið sama. Þá telja 64 prósent karla að eina leiðin áfram sé stjórn sem „rífi allt niður,“ á meðan hlutfallið er 30 til 42 prósent á hinum Norðurlöndunum.

„Það sem mér finnst slá mig mest við að opna þetta fyrst er sú staðreynd að við erum nýbúin að fá fyrsta sætið hjá jafnréttisvog Alþjóðaefnahagsráðsins og höfum verið þar síðan 2009, alltaf í efsta sæti og erum að standa okkur vel í jafnréttismálum en síðan erum við með þessar ótrúlega íhaldssömu skoðanir á jafnréttismálum. Það sem ég les úr þessu er að íslenskir karlar eru ennþá svakalega fastir í þessu karlmennskuboxi, þessum hefðbundnu hugmyndum um það hvernig karlar eigi að vera, á meðan konur hafa sprengt þessar hugmyndir af sér, geta verið hvað sem þær vilja á meðan karlar virðast vera óöruggari og halda frekar í fortíðina.“

Nálgast má skýrsluna í heild sinni hér.