Það er sitt­hvað bogið við banana

Ef ég man rétt voru bananar kallaðir bjúgaldin einhvern tíma í gamla daga. Orðið er samsett úr orðunum bjúgur (þ.e. sveigður eða boginn) og aldin (ávöxtur). Þetta nafn fékk bananinn væntanlega vegna þess að hann er oftastnær svolítið boginn. Sem betur fer varð orðið banani ofan á og flestir hafa gleymt orðinu bjúgaldin.

Og hvað boginn banani nokkru við? Jú, þannig er mál með vexti að árið 1994 birtust furðufréttir i gulu pressunni bresku um bjúgaldin, allra fyrst í því alræmda götublaði The Sun skreyttar fyrirsögnum sem vöktu gríðarlega athygli og umtal.

Alexander Boris de Pfeffel Johnson sem er fæddur 19. júní 1964, þá áberandi dálkahöfundur fyrir The Daily Telegraph í Brussel, gerði sér svo sannarlega mat úr þessu uppþoti varðandi bananana. Málið snerist nefnilega um það að Evrópusambandið gaf út reglugerð varðandi innflutning og ræktun banana innan sambandsins.

Reglugerð framkvæmdastjórnarinnar nr. 2257/94 skilgreinir ákveðnar takmarkanir á ávöxtum sem framleiðendur þurfa að uppfylla til að selja afurðir sínar innan ESB. Reglugerðin segir að bananar verði að vera „lausir við aflögun eða óeðlilega sveigju.“

Þannig var í pottinn búið árið 1994 að margir Bretar voru þá þegar orðnir verulega andsnúnir veru landsins í ESB. Bretland gekk í Evrópubandalagið árið 1973 á sama tíma og Írland og Danmörk.

Dagblaðið Sun hóf skrifin með fullyrðingum um að hið illa og kolvitlausa bákn í Brussel væri í þann mund að banna bogna banana. Áðurnefndur Boris Johnson fylgdi fast á hæla The Sun í skrifum sínum. Úr varð mikið fjaðrafok og mikil læti og regluverk ESB fékk að kenna á því en að ósekju í þetta sinn.

Reglugerðin var reyndar sett í þeim tilgangi að innflytjendur ávaxtanna keyptu ekki köttinn í sekknum og viðskiptavinirnir fengju þá afhenta í sómasamlegu ásigkomulagi. Hvergi var minnst á að bananar mættu ekki vera bognir. En „The bendy banana“ skandallinn varð ansi langlífur.

Boris Johnsson hætti um síðir að skrifa fyrir dagblöðin í Bretlandi og varð í staðinn umfjöllunarefni þeirra. Hann vatt sér í stjórnmál, varð borgarstjóri London árin 2008 til 2016 og þá tók við glæstur en þó ekki óumdeildur ferill sem kjörinn fulltrúi á þingi fyrir Íhaldsflokkinn.

Boris var utanríkisráðherra frá 2016 til 2018 og frá 2019 til 2022 var hann forsætisráðherra Bretlands og leiðtogi Íhaldsflokksins. Hann sagði af sér þingmennsku fyrir Uxbridge og South Ruislip þann 12. júní árið 2023. Síðan hefur hann setið við skriftir og haldið fyrirlestra, svo dæmi séu tekin um daglega iðju þessa litríka náunga.

Evrópublæti Breta

Boris Johnson var einn af höfuðarkitektum úrsagnar Bretlands úr Evrópusambandinu, sem í daglegu tali er kallað Brexit. Hann beitti meðal annars fyrir sig upplognu sögunni um bognu bananana og reglugerðarbákn ESB til að árétta mikilvægi þess að Bretland ætti að vera fyrir utan Evrópusambandið.

Fjöldamargt fleira tíndu þau til sem börðust fyrir útgöngunni. Frægust er yfirlýsingin um 350 milljóna punda kröfuna. Rauð rúta Vote Leave herferðarinnar var prýdd þeirri fullyrðingu að Bretland sendi 350 milljónir punda á viku til bandalagsin.

Þessari fjárhæð sögðu þau að ætti vitaskuld að verja innan ríkisreknu heilbrigðissþjónustunnar eða NHS eins og hún er almennt nefnd. Gagnrýnendur og tölfræðingar álitu töluna mjög villandi þar sem horft var framhjá endurgreiðslum sambandsins til Bretlands og öðru peningaflæði aftur til landsins.

Þetta hljómar svolítið eins og villandi og rangar yfirlýsingar þeirra sem berjast nú um á hæl og hnakka við að meina Íslendingum að sjá hvað er í boði varðandi aðild að Evrópusambandinu.

Einnig voru innflytjendamál tekin fyrir og herferðin notaði sterkar myndir og skilaboð til þess að lýsa gríðarlegum straumi flóttamanna til landsins ef áfram væri dvalið í faðmi Evrópusambandsins.

Sá liður herferðarinnar innihélt umdeilt efni eins og „Breaking Point“, veggspjald þjóðernisflokksins UKIP, sem sýndi langar raðir flóttamanna, og viðvaranir um að milljónir manna frá mögulegum nýjum ESB-aðildarríkjum eins og Tyrklandi flæddu inn til Bretlands. Það er þó grátbroslegt að Bretar hafa verið í stökustu vandræðum með innflytjendamál síðan þeir sögðu skilið við Evrópusambandið.

Annað slagorð sem mikið var notað var „Taktu stjórnina“. Þarna var á ferðinni mýta sem felur í sér að með aðild missi lönd og þjóðir sjálfsstjórn og jafnvel fullveldi sitt. Það skýtur reyndar harla skökku við því að innan Evrópusambandsins eru nú 27 fullvalda ríki sem kjósa að vinna með öðrum til hagsbóta fyrir alla. Andstæðingar aðildar hérlendis beita þessum rökum af miklum móð.

Helstu leiðtogar og baráttumenn Brexit

Hér fyrir neðan er listi yfir breska stjórnmálamenn sem börðust hvað hatrammast fyrir því að gera Brexit að veruleika.

Fremstur í flokki er margnefndur Boris Johnson sem var leiðtogi kosningabaráttunnar Vote Leave árið 2016. Síðar vann hann stóran kosningasigur og varð forsætisráðherra með slagorðinu „Get Brexit Done.“ Eða komum Brexit í verk.

Þá skal Nigel nokkur Farage nefndur. Hann er fyrrverandi leiðtogi UKIP og Brexit-flokksins, sem eyddi áratugum í að berjast fyrir því að yfirgefa ESB. Nú er hann þingmaður Umbótaflokksins eða Reform UK og berst enn um á hæl og hnakka - nú fyrir því að halda Bretlandi fyrir utan ESB.

Nýverið hafði hann betur í aukakosningu sem hann sjálfur kom í kring í kjördæminu Clacton á Englandi. Farage hafði sagt af sér þingmennsku vegna spillingarmála og með því að segja af sér og endurheimta sæti sitt ætlaði hann að komast á svig við spillingarmálin. Þau hanga þó auðvitað enn yfir honum.

Löng hefð er fyrir því í breskum kosningum að furðufuglar og grínistar bjóði sig fram. Þetta er oftast til gamans gert eða til vekja athygli á einhverju málefni.

Karakter sem kallar sig Count Binface eða Ruslatunnufés greifi var skæðasti mótframbjóðandi Farage af þeim 34 sem gáfu kost á sér í Clacton. Verkamannaflokkurinn, Frjálslyndir, Græningjar og Íhaldsflokkurinn vildu ekki taka þátt í því sem þeir kölluðu sirkus í kringum afsögn Farage.

Næstan í Brexit-hópnum má nefna Michael Gove sem var ráðherra Íhaldsflokksins og samherji Borisar Johnson í þjóðaratkvæðagreiðslunni 2016.

Jacob Rees-Mogg er mjög íhaldssamur þingmaður, einn umdeildasti Brexit-sinninn, og áberandi leiðtogi þingmannahópsins European Research Group (ERG), sem þrýstir á skýrt og algert brotthvarf frá reglum ESB.

David Davis var fyrsti utanríkisráðherra Bretlands fyrir útgönguna úr Evrópusambandinu. Þá var Theresa May forsætisráðherra Bretlands, önnur konan sem gegndi því embætti. Fyrirrennari hennar var Margret Thatcher. Ríkisstjórn Theresu May auðnaðist ekki að ljúka samningum um útgöngu Bretlands úr Evrópubandalaginu. Boris Johnson og ríkisstjórn hans heppnaðist það að lokum.

Svo skal nefna Priti Patel sem er íhaldssamur stjórnmálamaður, innanríkisráðherra í stjórn Johnsons, og afar áberandi stuðningsmaður Leave-herferðarinnar. Hún er núna skugga-utanríkisráðherra Bretlands, sem er þingmaður úr stærsta stjórnarandstöðuflokknum á breska þinginu sem hefur það hlutverk að fylgjast með, veita aðhald og gagnrýna sitjandi utanríkisráðherra .

Iain Duncan Smith er fyrrverandi leiðtogi Íhaldsflokksins og hávær talsmaður þess að yfirgefa ESB-blokkina. Að lokum skal nefna Giselu Stuart sem sat á þingi fyrir Verkamannaflokkinn og var formaður opinberrar þverpólitískrar Vote Leave herferðar.

Fimmtudaginn 23. júní 2016 var þjóðaratkvæðagreiðslan um aðild Bretlands að ESB haldin. Þau sem börðust fyrir því að yfirgefa Evrópusambandið höfðu betur með 51.9% atkvæða en þau sem vildu vera þar áfram fengu 48.1% atkvæðanna. Kjörsóknin var 72.2% af þeim 46.501.241 sem þá höfðu kosningarétt.

Af augljósum ástæðum braust út mikill fögnuður í herbúðum þeirra sem vildu segja skilið við Evrópusambandið og höfðu betur. Þau sem vildu vera áfram innan ESB sleiktu sárin. Fjögur ár liðu frá atkvæðagreiðslunni uns sjálf úrsögnin varð að veruleika. Brexit raungerðist klukkan 23:00 að breskum tíma 31. janúar árið 2020. Þá var miðnætti í Brussel, sem óneitanlega gæti talist ögn kaldhæðnislegt. Skilji hver eins og vill.

Ekki gekk það sársaukalaust fyrir sig að virða vilja þjóðarinnar og margt var skrifað og skeggrætt um þessa ákvörðun.

Núna, rúmum tíu árum frá atkvæðagreiðslunni, er málum svo háttað að meirihluti Breta hallast að því útgangan hafi verið mistök. Skoðanakannanir benda til þess að nú myndi meirihluti greiða atkvæði með áframhaldandi veru innan sambandsins.

Andy Burnham sem tók við forsætisráðherrastólnum nýverið af Sir Keir Starmer virðist ætla að reyna að semja við sambandið um að Bretland fái að verða aftur hluti af innri markaðinum. Ef samningar takast þýðir það að íþyngjandi tollar falla niður og líklega væru þar stigin fyrstu skref Bretlands aftur inn í Evrópusambandið.

Bretland, sem gekk í forvera Evrópusambandsins, Evrópubandalagið, 1. janúar 1973 er fullvalda eina aðildarríkið sem hefur sagt sig úr Evrópusambandinu, þrátt fyrir að fjögur erlend yfirráðasvæði aðildarríkja hafi áður hætt aðild. Á meðal þeirra er Grænland, sem ákvað að segja skilið við sambandið eftir að það fékk heimastjórn vegna deilna um fiskveiðikvóta.

Eftir Brexit hafa ESB-lög og dómstóll Evrópusambandsins ekki lengur forgang gagnvart breskri löggjöf og rétti, en Bretland er enn bundið skuldbindingum í samningum sem það hefur gert við önnur lönd um allan heim, þar á meðal mörg við aðildarríki ESB og við sambandið sjálft.

Til gamans má geta þess að reglugerðin um bananana er enn í breskum lögum og það á einnig við um flest þeirra laga sem sett voru á meðan Bretland var innan sambandsins. Þau sem vildu komast út ætluðu svo sannarlega að hreinsa til í lagasafni krúnunnar en ekki nema brotabrot þeirra laga sem sett voru hafa verið feld úr gildi.

Flóttamannastraumur til Bretlands jókst mikið eftir 2020 og er enn mikið vandamál. Bretar hafa þurft að semja um tolla og annað slíkt upp á sitt einsdæmi og efnahagurinn hefur ekki verið eins og best verður á kosið. Ég ætla að leyfa mér að spá því að Bretar gangi aftur inn í Evrópusambandið áður en langt um líður.

Hvað gerist 29. ágúst?

Nú er örstutt þangað til við Íslendingar göngum að kjörborðinu til að svara spurningunni hvort hefja skuli aðildarviðræður við Evrópusambandið að nýju. Án þess að ýkja nokkuð er óhætt að segja að hér séu ekki allir á sama máli.

Auðvitar er slíkt viðbúið þegar stórt er spurt, en það sem kemur mér mest á óvart er að hinn svokallaði Nei-hópur virðist alls ekki vilja skoða niðurstöðuna þegar samningur liggur á borðinu eftir eitt til tvö ár frá því að viðræður hæfust aftur.

Auðmenn og hluti valdhafa virðast ekki vilja að vextir lækki hér. Þau vilja ekki að við göngum inn í myntbandalagið og tökum upp einn öflugasta gjaldmiðil heims, evruna. Ekki vilja þau sjá að við fáum liðsinni með innviðauppbyggingu. Auðvitað munum við halda auðlindum okkar já, nema þeim sem kvótagarkarnir halda sem fastast í.

Landbúnaður mun breytast og sé tekið mið af reynslu Finna og Svía þá verður það til batnaðar. Ísland hefur aldeilis ekki verið hlutlaust ríki síðan gengið var í NATO 1949 og í rauninni lengur. Ísland er samt sem áður frjálst og fullvalda ríki.

Hér verður ekki tekin upp herskylda fyrir Evrópuher, enda er hann ekki til og engar áætlanir liggja fyrir um að hann verði nokkur tímann að raunveruleika. Vonandi ber okkur gæfa til að taka ákvörðun til hagsbóta fyrir okkur flest eftir hatrammar umræður og baráttu sem minna um margt á það sem gerðist í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu Breta um að ganga út úr Evrópusambandinu með öllum rangfærslunum, grýlunum og innihaldsrýra gasprinu.

Höfundur er kvikmyndagerðarmaður.