Eitruð já­kvæðni í boði mennta­kerfisins

Jæja, enn ein PISA-könnunin, enn ein vonbrigðin. Eða kannski voru þau ekki svo mikil því niðurstaðan var í takt við það sem flestir bjuggust við. Enn og aftur mæta ráðherrar, þingmenn og sérfræðingar í viðtöl og barma sér yfir frammistöðunni; menntakerfið minnir helst á ryðgaða hringekju sem hljómar eins og hún gæti dottið í sundur hvað úr hverju. Vafalaust eru margir sem bera ábyrgð á stöðunni, hvort sem það eru getulausir stjórnmála- og embættismenn eða þeir foreldrar sem virðast hafa einsett sér að slátra Guinness-metinu í skjátíma barna. Rót vandans kann þó að liggja annars staðar. Fyrir nokkru skrifaði ég grein þar sem færð voru rök fyrir því að lestrarkennsla hér á landi byggi á röngum grunni og að hljóðakennslu væri ábótavant í fjölda grunnskóla. Í ljósi þessa nýjasta PISA-afhroðs, er þá ekki kominn tími til að þau sem bera ábyrgð á menntakerfinu girði sig í brók og kanni í þaula hvernig við erum að kenna börnunum að lesa?

Í raun ætti bágborinn lesskilningur íslenskra ungmenna ekki að koma neinum á óvart enda hefur blandaða aðferðin, þar sem hljóðfræðin er aðeins hluti af náminu, notið mikilla vinsælda í lestrarkennslu grunnskóla. Þar hefur hið svokallaða Byrjendalæsi, sem hefur verið kennt í rúmlega helmingi grunnskóla landsins, farið fremst í flokki. Heila- og taugasérfræðingar hafa þó vitað í marga áratugi að markviss hljóðakennsla er málið, því hún er eina aðferðin sem virkjar vinstra heilahvelið sem skyldi, en þar eiga málþroski og tungumálaskilningur sér stað. Með því að nota aðferðir á borð við Byrjendalæsi erum við að kenna nemendum að nota rangt heilahvel við lesturinn, með þeim afleiðingum að yfir 40 prósent barna í öðrum bekk geta hvorki lesið né skilið texta að neinu marki í lok skólaárs.

Auk þess stenst Byrjendalæsi ekki akademíska staðla; engar rannsóknir sem standast lágmarkskröfur um fræðileg vinnubrögð (eins og að hafa samanburðarhópa eða hlutlausa rannsakendur) hafa verið gerðar sem sýna fram á árangur þessarar aðferðar. Engu að síður hefur henni verið hampað í Háskólanum á Akureyri og Háskóla Íslands og þar á bæ virðist sárlega vanta þekkingu á markvissri þjálfun og eftirfylgni í lestrarkennslu, sem hlýtur að vekja alvarlegar spurningar um stöðu menntavísinda sem fræðigreinar hér á landi. Segja má að eitruð menning hafi myndast í íslenska skólasamfélaginu; andmæli gagnvart ríkjandi hugmyndum eru vægast sagt illa liðin og jafnvel eru dæmi um að kennarar og fræðimenn hafi hrökklast úr starfi fyrir að hafa gagnrýnt notagildi Byrjendalæsis.

Þessi súra menntamenning einkennist kannski helst af því sem kalla mætti eitraða jákvæðni. Allt er í raun frábært og alls ekki má tala um kerfið á gagnrýninn hátt, þá ekki bara Byrjendalæsi heldur líka aðrar mislukkaðar hugdettur á borð við skóla án aðgreiningar og afnám samræmdra prófa. Merkilegt nokk á menntakerfið að kenna nemendum gagnrýna hugsun á sama tíma og hana virðist vanta hjá mörgu skólafólki. Hver sá sem ekki deilir þessari eitruðu jákvæðni er vanalega sakaður um niðurrifsstarfsemi; andrúmsloftið í menntakerfinu minnir því helst á ástandið í samfélaginu á góðærisárunum fyrir hrun þegar þeir sem gagnrýndu útrásina voru sakaðir um að tala bankakerfið niður.

PISA-könnunin er auðvitað ekki fullkominn mælikvarði en niðurstöður hennar eru í samræmi við það sem við höfum séð með okkar eigin augum undanfarin ár. Vonandi verður hún loksins það spark í rassinn sem við þurfum til að gera raunverulegar breytingar. Ekki er þó þörf á því að finna upp hjólið; nú þegar eru ýmsir grunnskólar hér á landi sem kenna hljóðaaðferðina með markvissri þjálfun og eftirfylgni þar sem árangurinn lofar góðu. Engu að síður hefur umbótafólk í lestrarkennslu ítrekað lent á vegg í menntakerfinu; er ekki kominn tími til að kerfið greiði því leið í staðinn fyrir að leggja stein í götu þess? Sömuleiðis getum við horft til nágrannaríkja okkar. England hefur þannig sýnt markverðan árangur í PISA og þar hefur einmitt verið lögð áhersla á mikla og markvissa hljóðakennslu, samhliða auknum kröfum til nemenda og kennsluaðferðum sem byggja á vísindalegum grunni frekar en menntafræðikreddum.

Það eru einhver mestu forréttindi lífs míns að hafa fengið að starfa sem kennari í meira en áratug og kenna svo mörgum flottum og skemmtilegum nemendum. Þó er ég sorgmæddur yfir því hvernig við sem eldri erum höfum brugðist unga fólkinu. Þau þurfa að ganga í gegnum grunnskólakerfi sem veitir ekki viðunandi undirbúning fyrir framhaldsskóla, sem nær ekki heldur að undirbúa þau fyllilega fyrir frekara nám. Allt of lengi höfum við sem samfélag talað um að bæta menntakerfið án þess að fylgja því eftir af einhverri alvöru. Vissulega eigum við ekki að festast í einhverju endalausu svartsýnisrausi en að sama skapi þurfum við að vera raunsæ gagnvart því risavaxna verkefni sem bíður okkar. Ef við ætlum að sýna jákvæðni, nýtum hana þá til góðra verka og búum til það menntakerfi sem unga fólkið okkar á skilið.

Höfundur er framhaldsskólakennari.