D-vítamín og nýju fötin keisarans

Upplýsingar geta farið misvel í okkur. Við siglum í gegnum daginn á fyrirsögnum, trúum og treystum því sem borið er á borð fyrir okkur og höfum sjaldnast tíma til að lesa rannsóknirnar sem liggja að baki.

Stundum finnst mér ævintýrið um nýju fötin keisarans birtast í umræðu um rannsóknir og fyrirsagnir. Ekki endilega vegna þess að rannsóknin sjálf sé slæm, heldur vegna þess að ansi langt getur verið á milli þess sem hún sýnir og þess sem fyrirsögnin segir að hún sýni.

Mig langar því að útskýra betur rannsókn á D-vítamíni sem hefur ratað í fjölmiðla og vakið athygli vegna þess að notkun D-vítamínuppbótar var tengd hraðari vitrænni hnignun hjá eldra fólki.

Hvað var í raun rannsakað?

Rannsóknin heitir Association between vitamin D supplement use and cognitive functioning: a longitudinal cohort study og birtist í vísindatímaritinu BMJ Open í janúar 2026.

Rannsóknin náði til 5.065 Bandaríkjamanna sem voru að meðaltali 67,5 ára. Enginn þeirra var með heilabilun við upphaf rannsóknarinnar og þeim var fylgt eftir í allt að sex ár. Um 40% þátttakenda sögðust taka D-vítamín.

Hér kemur mikilvæga atriðið: Þetta var athugunarrannsókn en ekki slembirannsókn.

Rannsakendur gáfu þátttakendum ekki D-vítamín. Þeir spurðu hvort fólkið tæki D-vítamín að minnsta kosti einu sinni í viku og fylgdust síðan með breytingum á vitrænni getu þess.

Þeir vissu ekki hversu stóran skammt hver og einn tók. Sá sem tók 400 AE og sá sem tók 4.000 AE gátu því fallið í sama flokkinn: „D-vítamínnotandi“. Einnig vantaði nákvæmar upplýsingar um tegund, tímalengd og reglufestu notkunarinnar.

Þeir sem tóku D-vítamín voru jafnframt ólíkir hinum hópnum á ýmsa vegu. Rannsakendur reyndu að leiðrétta tölfræðilega fyrir fjölmörgum þáttum, meðal annars aldri, kyni, menntun, hreyfingu, reykingum, áfengisneyslu, líkamsþyngd, mataræði og ýmsum sjúkdómum.

Niðurstaðan var áhugaverð: Notkun D-vítamínuppbótar tengdist lítillega hraðari lækkun á mældri vitrænni getu. Munurinn var tölfræðilega marktækur, en rannsóknin sýnir ekki að hann hafi verið klínískt mikilvægur fyrir einstaklinga.

Orðið tengdist skiptir hér öllu máli.

Rannsóknin sýnir fylgni. Hún getur ekki sýnt fram á að D-vítamínið hafi valdið vitrænni hnignun. Höfundarnir taka það sjálfir fram.

Ekki er heldur hægt að útiloka svokallað öfugt orsakasamband. Fólk kann til dæmis að hafa byrjað að taka D-vítamín vegna skorts, veikinda eða verri heilsu. Þeir þættir gætu sjálfir tengst vitrænni hnignun.

Þar getur túlkun „sumra“ einstaklinga gengið töluvert lengra en niðurstöður rannsóknarinnar leyfa.

Þegar slembun hjálpar okkur að greina orsök

Til að átta okkur betur á þessu er gagnlegt að skoða slembirannsókn.

Í slembirannsókn er þátttakendum skipt af handahófi í hópa. Annar hópurinn fær efnið sem verið er að rannsaka og hinn fær til dæmis lyfleysu.

Tilgangurinn er að aðrir þættir, svo sem hreyfing, mataræði, sjúkdómar og lífsstíll, dreifist sem jafnast á milli hópanna. Þá eigum við betri möguleika á að sjá hvort efnið sjálft hafi áhrif.

Við eigum einmitt stóra slembirannsókn á D-vítamíni og vitrænni getu.

Í VITAL-rannsókninni fengu þátttakendur af handahófi annaðhvort 50 míkrógrömm, eða 2.000 AE, af D3-vítamíni á dag eða lyfleysu.

Í tveimur vitrænum undirrannsóknum tóku samtals þúsundir eldri einstaklinga þátt. Í annarri tóku 3.424 þátt í símabundnum prófunum og í hinni tóku 794 þátt í ítarlegri staðprófun. Eftirfylgdin var um tvö til þrjú ár.

Niðurstaðan?

Ekki fannst marktækur heildarmunur á breytingu á vitrænni getu milli þeirra sem fengu D-vítamín og þeirra sem fengu lyfleysu.

Rannsakendur skoðuðu einnig hvort D-vítamíngildi í blóði við upphaf rannsóknarinnar breyttu niðurstöðunni. Svo reyndist ekki vera með marktækum hætti.

Munurinn var tölfræðilega marktækur, en óvíst er hvort hann hafi verið nógu mikill til að skipta raunverulegu máli fyrir minni, færni eða daglegt líf einstaklinga.

VITAL sýnir því hvorki að 2.000 AE á dag bæti vitræna getu né að sá skammtur auki vitræna hnignun. Rannsóknin svarar þó ekki öllum spurningum um aðra skammta, lengri notkun eða fólk með staðfestan D-vítamínskort.

Þetta þýðir heldur ekki að allir skammtar D-vítamíns séu skaðlausir.

D-vítamín þarf ekki að gera allt

Þarna finnst mér umræðan stundum fara út af sporinu.

D-vítamín er okkur lífsnauðsynlegt. Það er best þekkt fyrir hlutverk sitt í upptöku kalks og fosfats og viðhaldi beina. Það kemur einnig að vöðvastarfsemi, hormónastarfsemi og ýmsum ferlum í frumum og ónæmiskerfi.

Það þýðir þó ekki sjálfkrafa að aukaskammtar bæti alla þessa þætti hjá fólki sem fær nú þegar nægilegt magn.

Skortur á D-vítamíni getur haft raunverulegar afleiðingar fyrir heilsuna. En D-vítamín þarf ekki að bæta minnið til þess að vera okkur nauðsynlegt.

Hér verð ég að segja skilið á milli þess sem rannsóknir sýna og þess sem ég tel rétt.

Opinberar ráðleggingar á Norðurlöndum miða við um 400 til 800 AE. Mér finnst þær of varfærnar fyrir norðlægar slóðir, þar sem sólarljós nægir ekki til D-vítamínmyndunar í húðinni stóran hluta ársins. Ég tel því að yfir vetrartímann ætti fólk að miða við um 2.000 AE, á dag.

Það er hins vegar mikilvægt að þetta er mín skoðun, ekki niðurstaða rannsókna. Norrænu næringarráðleggingarnar byggja á þeirri niðurstöðu að inntaka umfram ráðlagðan skammt bæti ekki heilsufarslegan árangur í lýðheilsuskyni. Rannsóknir hafa heldur ekki sýnt að meira magn bæti vitræna getu. Skortur er hins vegar vel þekktur og raunverulegur vandi hér á landi.

Hvort sem fólk fylgir opinberum ráðleggingum eða velur hærri skammt tel ég eitt skipta sköpum: að fylgjast með blóðgildum í stað þess að taka blint.

25(OH)D-mæling í blóði er áreiðanlegasta leiðin til að meta stöðuna. Ef gildin eru ekki eðlileg, hvort sem þau eru of lág eða of há, á að stilla inntökuna eftir því og taka aðra prufu eftir viðeigandi tíma. Þannig finnur fólk þann skammt sem hentar því sjálfu, í stað þess að treysta á eina tölu fyrir alla.

Efri mörk daglegrar inntöku fyrir fullorðna eru almennt um 4.000 AE. Og 2.000 AE er vel innan þeirra marka og þekktur skammtur úr stórri slembirannsókn. En stærri skammta en svo ætti aðeins að taka í samráði við heilbrigðisstarfsfólk og blóðmæling verður að liggja fyrir áður en stórir skammtar eru teknir til lengri tíma.

Heilinn er stærri en eitt vítamín

Þegar kemur að vitrænni heilsu þurfum við að horfa á stærri mynd.

Hreyfing, svefn, mataræði, hjarta- og æðaheilsa, félagsleg virkni, aldur og erfðir spila þar saman og mikilvægt atriði að horfa á til framtíðar er að skoða blóðsykursstjórnun og vitræna heilsu.

Við þurfum því hvorki að gera D-vítamín að hetju né skúrki.

D-vítamín má einfaldlega fá að gera það sem það gerir.

Það er lífsnauðsynlegt næringarefni og mikilvægt er að forðast skort. Rannsóknir gefa okkur hins vegar ekki góða ástæðu til að ætla að vitræn geta verði betri eftir því sem við tökum meira.

Á sama tíma ættum við að fara varlega í að túlka rannsókn sem finnur fylgni sem sönnun þess að D-vítamín skaði vitræna getu. Vitræn geta er aðeins einn þáttur af mörgum í heilsu eldri einstaklinga. Hlutverk D-vítamíns hefur til dæmis verið rannsakað í tengslum við þunglyndi og kvíða, en þar er niðurstaðan ekki endanleg og rannsóknir enn ekki einhuga um árangur.

Nýja athugunarrannsóknin gefur tilefni til frekari rannsókna en ekki til þeirrar ályktunar að venjuleg D-vítamínuppbót valdi vitrænni hnignun. Markmiðið er hvorki sem minnst né sem mest D-vítamín, heldur nægilegt magn í samræmi við ráðleggingar og einstaklingsbundnar aðstæður.

Kannski er það stærsti lærdómurinn af þessari umræðu.

Næst þegar fyrirsögn segir okkur að eitthvað sem var gott í gær sé orðið hættulegt í dag er ágætt að staldra við og spyrja:

Hvað sýndi rannsóknin í raun?

Höfundur er næringarfræðingur.