Fjölmiðlahelsi

Staða fjölmiðlunar á Íslandi krefst róttækra breytinga á allri lagaumgjörðinni. Óumdeilt er að vandi einkarekinna fjölmiðla felst einkum og sér í lagi í því að tekjur þeirra dragast saman á meðan kostnaður, einkum við starfsmannahald, fer hækkandi. Rekstrarvandi íslenskra fjölmiðla felst einnig í skakkri samkeppnisstöðu við Ríkisútvarpið, sem nýtur bæði opinberra fjárframlaga og keppir við einkaaðila um sölu auglýsinga. Þetta fyrirkomulag er einsdæmi á Norðurlöndunum og gerir það að verkum að frjálsir fjölmiðlar standa höllum fæti hérlendis. Þá má ljóst vera að fjölmiðlalög eru óþarflega flókin og íþyngjandi - þannig að lögin sem upphaflega var ætlað að efla tjáningarfrelsi og sjálfstæði fjölbreyttra fjölmiðla verka fremur sem myllusteinn um háls þeirra. Hér kemur eitt dæmi.

Vatnaskil

Sunnudaginn 31. ágúst 2025 varð fjölmiðlinum SÝN á þau mistök að hefja sýningu þáttar úr þáttaröðinni Knutby kl. 20:55. Það er fimm mínútum fyrir svokölluð „vatnaskil“ í miðlun efnis í línulegri dagskrá, en samkvæmt fjölmiðlalögum er óheimilt að birta efni sem ekki er talið við hæfi barna yngri en 12 ára fyrir kl. 22 föstudags- og laugardagskvöld og fyrir kl. 21 önnur kvöld vikunnar. Rétt er að taka fram að dagana þar á eftir voru einnig sýndir tveir þættir úr þáttaröðunum S.W.A.T. og Grantchester innan við klukkustund fyrir þessi svokölluðu vatnaskil.

Í ákvörðun fjölmiðlanefndar í máli nr. 2/2026 eru sjónarmið fjölmiðilsins rakin, sem benti á að framangreindar þáttaraðir væru ekki sérstaklega hættulegar börnum heldur efni sem hefði hlotið aldursmerkinguna „12“. Þá var greint frá því að fjölmiðlaveitan hefði farið yfir verklagsreglur sínar hvað aldursgreiningu varðar, frætt starfsfólk sitt og gripið til tæknilegra útfærslna sem tryggðu að ómögulegt yrði að færa útsendingar þessa efnis fyrir vatnaskil. Um hafi verið að ræða „óviljandi tæknilegt frávik í dagskrárstýringu“ sem gæti ekki endurtekið sig vegna þeirra kerfisbundnu og varanlegu úrbóta sem gripið hafi verið til í kjölfar erindis Fjölmiðlanefndar.

Af þessu má ráða að fjölmiðlaveitan hafi gengist við mistökum sínum og gripið til aðgerða til að fyrirbyggja endurtekningu þeirra. Engu að síður ákvað Fjölmiðlanefnd að leggja 500.000 kr. sekt á fjölmiðilinn, en nefndinni er lögum samkvæmt heimilt að falla frá sektarákvörðun teljist brot óverulegt eða af öðrum ástæðum er ekki talin þörf á beitingu sektar.

Ég hef verulegar efasemdir um að öll þessi vegferð skili nokkru fyrir samfélag okkar eða tryggi ætlaða verndarhagsmuni laganna, þ.e. að koma í veg fyrir „skaðvænleg áhrif á líkamlegan, andlegan og siðferðilegan þroska barna“. Það er raunar mín skoðun að þetta verði allt hálfhjákátlegt þegar litið er til þess að sambærilegir þættir, eins og t.d. Barnaby ræður gátuna og raunar annað ofbeldsfyllra efni sem ekki er talið við hæfi yngri en 16 ára, eru aðgengilegir allan sólarhringinn á RÚV-sarpinum og öðrum slíkum veitum. Það er látið átölulaust af hálfu löggjafans og Fjölmiðlanefndar.

Lögum þetta

Þetta er lítið dæmi, en það segir sitt um lagaumhverfi sem þarfnast heildarendurskoðunar. Verkefnið á ekki að vera að setja einkareknum fjölmiðlum fleiri skorður heldur skapa þeim raunhæf skilyrði til að sinna hlutverki sínu. Þar þarf bæði að einfalda regluverkið og jafna samkeppnisstöðuna gagnvart Ríkisútvarpinu. Í gær mælti Hildur Sverrisdóttir fyrir frumvarpi þingmanna Sjálfstæðisflokksins um breytingar á rekstrarumhverfi fjölmiðla sem mælir meðal annars fyrir um takmarkanir á umsvifum RÚV á auglýsingamarkaði og skattalegum ívilnunum fyrir einkarekna fjölmiðla. Að mínu mati er kominn tími til að nálgast þessi mál út frá því einfalda markmiði að fjölbreyttir og sjálfstæðir fjölmiðlar geti staðið á eigin fótum. Það væri mun gagnlegra verkefni en að sekta þá fyrir fimm mínútna mistök í dagskrárstýringu.

Höfundur er þingmaður Sjálfstæðisflokksins og lögmaður.