Stöðug króna, af­nám verð­tryggingar og nýtt hlut­verk Ís­lands í alþjóð­legu fjár­mála­kerfi

Íslenska krónan hefur lengi verið talin veikur gjaldmiðill, sveiflukenndur og dýr í rekstri. En krónan er ekki veik vegna þess að hún er lítil. Hún er veik vegna þess að íslenska hagkerfið hefur verið byggt á verðtryggingu sem býr til kerfisbundna verðbólgu. Verðtryggingin er ekki varnarbúnaður gegn verðbólgu, heldur uppspretta hennar. Hún tengir saman bankakerfið, lífeyrissjóðina og húsnæðismarkaðinn á þann hátt að verðbólga verður afleiðing kerfisins sjálfs, ekki ytri áfalla.

Þegar bankar geta endurfjármagnað verðtryggð lán endalaust, þegar lífeyrissjóðir krefjast verðtryggðra eigna til að tryggja ávöxtun og þegar húsnæðisliðurinn í vísitölu neysluverðs hækkar með vöxtum og fasteignaverði, þá verður verðbólga sjálfvirk. Hún er innbyggð í kerfið. Þetta er ástæðan fyrir því að krónan veikist í áföllum, vextir eru háir, innflutningsverð sveiflast og gjaldeyrisvarnir verða dýrari en í sambærilegum löndum.

Ef verðtryggingin er afnumin breytist þetta í grundvallaratriðum. Verðbólga hættir að fylgja fasteignaverði og fjármagnskostnaði. Hún verður mælikvarði á raunverulega neyslu, eins og í öllum eðlilegum hagkerfum. Vextir lækka, sveiflur minnka og krónan verður stöðugri. Innflutningsverð verður fyrirsjáanlegra og gjaldeyrisvarnir verða ódýrari. Kostnaðurinn við að reka krónuhagkerfi lækkar verulega.

Þetta er ekki draumsýn. Þetta er nákvæmlega það sem gerðist í Noregi, Danmörku, Svíþjóð og Nýja-Sjálandi þegar þau tóku húsnæðisliðinn út úr vísitölunni og breyttu lánakerfinu. Þau voru öll með sveiflukennd hagkerfi þar til þau breyttu grunnkerfinu. Stöðugleiki er ekki spurning um stærð gjaldmiðils, heldur um kerfisuppbyggingu.

Afnám verðtryggingar myndi einnig styrkja stöðu lífeyriskerfisins. Í dag eru sjóðirnir háðir verðbólgu til að tryggja ávöxtun á innlendum eignum. Ef þeir færu úr verðtryggðum bankabréfum og íbúðalánapökkum yfir í óverðtryggð langtímabréf ríkisins, myndu þeir fá stöðuga og örugga ávöxtun sem byggir á raunvöxtum, ekki verðbólgu. Þetta myndi færa lífeyriskerfið úr verðbólguhagnaði yfir í heilbrigða langtímafjárfestingu. Bankakerfið myndi aðlagast og fara úr verðbólgudrifnum hagnaði yfir í þjónustuhagnað, eins og bankar í öllum stöðugum hagkerfum.

Þegar innlendur stöðugleiki eykst, gerist annað sem oft gleymist: erlendir fjárfestar byrja að líta á krónuna sem raunhæfan gjaldmiðil til langtímafjárfestinga. Í dag er krónan ekki notuð sem skiptimynt á alþjóðlegum gjaldmiðlamörkuðum vegna þess að sveiflur eru miklar og verðbólga ófyrirsjáanleg. En ef verðtryggingin hverfur, vextir lækka og innflutningsverð verður stöðugra, þá breytist þetta. Krónan verður fyrirsjáanlegri, áhættan minnkar og erlendir fjárfestar geta farið að nota krónuna í viðskiptum, fjárfestingum og jafnvel sem skiptimynt í ákveðnum viðskiptakerfum.

Þetta er ekki óraunhæft. Nýja-Sjáland, sem er með sambærilega stærð og opnun hagkerfis, fór í gegnum nákvæmlega þessa þróun. Þegar landið tók húsnæðisliðinn út úr vísitölunni og breytti lánakerfinu, styrktist gjaldmiðillinn og varð notaður í alþjóðlegum viðskiptum sem „minor reserve currency “. Það sama gerðist í Danmörku áður en þeir festu gjaldmiðil sinn við evru.

Ísland gæti farið sömu leið — ef innlendur stöðugleiki er tryggður.

Þá kemur næsta skref: ytri varnir. Ísland er með varnarsamning við Bandaríkin sem hefur hingað til verið nýtt til öryggismála, en ekki til fjármálalegra varna. Það er tímabært að ræða við Bandaríkin um að stækka samninginn þannig að hann innihaldi gjaldeyrisvarnir, líkt og Bandaríkin hafa veitt öðrum lykilbandamönnum sínum. Slíkur samningur myndi ekki kosta Ísland mikið, en hann myndi styrkja krónuna verulega í alþjóðlegu samhengi.

Bandaríkin hafa í gegnum NATO og tvíhliða samninga veitt fjölda ríkja gjaldeyrisvarnir, lánalínur og stuðning við fjármálastöðugleika. Ísland er í einstakri stöðu: lítið, opið hagkerfi með sterkt varnarsamstarf við Bandaríkin og lífeyriskerfi sem er 200% af landsframleiðslu. Með því að afnema verðtryggingu og byggja upp innlendan stöðugleika væri hægt að semja um auknar gjaldeyrisvarnir sem myndu tryggja krónunni ytri skjól í alþjóðlegum áföllum og spákaupmennsku.

Ef innlendur stöðugleiki eykst og ytri varnir styrkjast, gæti krónan á næstu árum orðið raunveruleg skiptimynt á alþjóðlegum gjaldmiðlamörkuðum. Hún þyrfti ekki að keppa við evru eða dollar. Hún þyrfti aðeins að vera stöðug, fyrirsjáanleg og studd af sterkum innlendum og ytri varnarbúnaði. Með því væri hægt að laða að erlenda fjárfestingu, auka hlut krónunnar í alþjóðlegum viðskiptum og styrkja stöðu Íslands í alþjóðlegu fjármálakerfi.

Stöðugleiki er ekki spurning um að skipta um gjaldmiðil. Hann er spurning um að byggja upp kerfi sem vinnur með fólki, ekki gegn því. Afnám verðtryggingar er fyrsta skrefið. Styrking krónunnar er annað. Og auknar gjaldeyrisvarnir við Bandaríkin gætu verið þriðja skrefið sem tryggir framtíðaröryggi íslensks hagkerfis og opnar nýja möguleika fyrir krónuna á alþjóðavettvangi.

Höfundur er byggingafræðingur.