Edrú í sorg: Sonarmissir, á hnefanum og eigin­konan hættir að anda

Í framhaldi þegjum við í smá stund.

Orð eru óþörf.

Sorgin er sár.

„Þetta er erfiðasta verkefni sem ég hef tekist á við,“ segir Jóhannes svo og bætir við:

„Og ég geri mér grein fyrir því að þetta er verkefnið mitt enn.“

Að missa barn er án efa eitt það óbærilegasta sem nokkur manneskja getur farið í gegnum. Í tilfelli Jóhannesar var sonur hans Hilmar, 34 ára, í sambúð og þriggja barna faðir.

„Síðan gerist það yfir miðjum Norðursjónum að hún hættir að anda,“ segir Jóhannes á öðrum stað í samtalinu. 

Þegar hann lýsir því þegar konan hans dó.  Nokkrum sinnum reyndar. 

Í flugi til Berlínar árið 2015. 

Fjórum árum eftir sonarmissinn.

Enn falla tár.

Og aftur er þögn.

Ekki síst í kjölfar þess þegar Jóhannes segir:

Þá reyndar viðurkenni ég að hafa horft til himins og einfaldlega spurt: 

Guð hvað ertu eiginlega að reyna mig núna? 

Hvað er í gangi?“

Alkóhólisti á hnefanum

Það munu margar fjölskyldur samsvara sig við sögu Jóhannesar. Sem lýsir sjúkdómnum sínum, alkóhólismanum, á alveg ótrúlega góðan hátt. Dregur ekkert undan.

Segir frá hrokanum og djamminu. 

Afneituninni.

 Árunum inn og út úr meðferð.

Öllum skiptunum þar sem Jóhannes tók edrútíma á hnefanum.

Áður en hann loks fór að vinna í sínum málum. Nú búinn að vera edrú síðan árið 1994.

„Það er ekkert sem hræðir mig meira en að falla aftur,“ segir Jóhannes einlægur. Löngun sem svo sannarlega gerði vart við sig eftir að Hilmar sonur hans dó.

„En ég hugsaði: Nei Jóhannes, nú ertu með eiginkonuna þína og barnabörn í sárum. Í þetta sinn verður þú að standa þig.“

Sem hann svo sannarlega gerði.

En áttaði sig ekki á einni gryfjunni enn:

Að um tíma tók hann sorgina út á hnefanum líka.

„Ég gerði það sem ég kunni,“ segir Jóhannes um hnefann. Þennan sama og allir alkóhólistar og fíklar þekkja. Sem og aðstandendur þeirra.

Í dag kynnumst við Jóa.

Exorcist og djamm

Jóhannes er fæddur árið 1954, giftur Berglindi Jóhannsdóttur og börn þeirra eru Hilmar Ævar, fæddur 1978, dáinn 2012, og Jóhanna Kristín, fædd 1989 og nú búsett á Austurlandi.

Jóhannes og Berglind búa í Kópavogi en kynntust í Austurbæjarbíó.

„Hún var vasalýsa,“ segir Jói og hlær. Hann sjálfur í dyrunum og á efri hæðinni var skemmtistaðurinn Silfurtunglið.

„ABBA-myndin var vinsælust á þessum tíma, í sýningu í marga mánuði. En sú skelfilegasta var hryllingsmyndin The Exorcist, fólk ældi og það leið yfir það í salnum.“

Árið er 1975 og þótt hvorugt þeirra hafi verið komið með aldur til, voru þau ófá skiptin sem farið var á djammið í Silfurtunglinu eftir bíóvinnuna um helgar.

„Við fengum að smygla okkur þangað inn þar sem við vorum að vinna í húsinu,“ útskýrir Jói; svona hálfgerð fríðindi sumsé.

Jói byrjaði að drekka 15-16 ára. Á þeim tíma þegar úrvalið var svo sem ekki upp á marga fiska.

Menn voru að drekka kláravín en ég var aðallega í vodka og kók. 

Á þessum tíma var töluverð stemning fyrir hassi og margir vinir mínir féllu fyrir því. En ég hafði aldrei áhuga á því. 

Prófaði það og sagði: Þetta er nú ljóta vitleysan. 

Síðan var það bara búið…“

Djammið var skemmtilegt.

„Ég var alltaf í stuði á djamminu. Varð ekki illa fullur eða ofurölvaður. Gubbaði aldrei og notaði það meira að segja sem rökstuðning seinna að ég væri ekki alkóhólisti. Færi aldrei illa með vín og hefði aldrei ælt því!“

Unga kærustuparið fór snemma að búa, fyrst heima hjá foreldrum Jóa enda Berglind frá Akranesi.

Skötuhjúin giftu sig 1977, Jói kláraði múraranámið í Iðnskólanum og sonurinn Hilmar fæddist í september 1978.

„Ég fer að múra á fullu en árið 1981 bregður við nokkru atvinnuleysi í múrverkinu. Sem voru mikil viðbrigði fyrir mig, ég er þarna 25 ára og hafði aldrei verið atvinnulaus.“

Í bið á milli verka ræður Jói sig á olíuskipið Kyndil.

„Og þar endaði ég með að vera í 22 ár.“

Árin með Bakkusi

Það var bannað að drekka um borð. Enda gerðist það ekki fyrr en löngu síðar sem Jói fór að stelast til að gera það.

Fyrstu árin drakk hann aðallega þegar hann var heima í fríum.

„Þá fór ég að drekka í tvo til þrjá daga í röð og endaði síðan með að vera nokkurn veginn mildur allan tímann í fríinu. Fannst ég eiga það skilið því ég var svo mikið í burtu,“ segir Jói.

Kyndill var flutningaskip. Sigldi í kringum landið með olíu og seinna fór Jói að fara með skipinu í siglingar á milli landa.

„Þá skapaðist stundum tækifæri til að fara í land og djamma. Sem var í góðu lagi svo lengi sem við vorum í lagi þegar við héldum aftur út og byrjuðum að vinna.“

Eins og svo einkennandi er fyrir alkóhólista, var Jói mjög langt frá því að sjá sjálfan sig sem slíkan.

„Ég man samt eftir því að eitt sinn þegar ég var á landi segir Berglind við mig: Nú tökum við leigubíl,“ segir Jói og bætir við:

„Við vorum þá að fara á ball og þar sem hún drakk nánast aldrei endaði hún alltaf með því að verða bílstjóri og þurfa að rúnta með mig eftir böllin.“

Einhverjir fóru að nefna við Jóa að áfengið væri mögulega vandamál: Mamma hans, tengdamamma, einhverjir vinir.

„Enda fór ég ekki í kaffi til mömmu nema að vera með fleyginn með og hella út í kaffið…“

Síðan gerist hið óvænta:

„Berglind fór að sækja fundi Alanon.“

Hvernig fannst þér það?

„Hrokinn var svo mikill að ég sagði bara við hana: Veistu, ef þetta er félagsskapur sem hjálpar þér að laga það sem þú ert í vandræðum með þá er það bara fínt,“ svarar Jói og útskýrir að sérstaklega hafi hann tengt þetta við að pabbi Berglindar átti við áfengisvanda að stríða.

Jói segist almennt líka hafa snúið öllu upp í húmor ef einhver hætta var á að hægt væri að bera upp á hann mikla drykkju.

Ég man líka eftir því að hafa verið að múra Vog þegar það hús var í byggingu. Þar sem ég hafði á orði: 

Nú meiri vitleysan að vera að byggja svona veglegt hús fyrir þessar fyllibyttur.“

Meðferðarbröltið

Smátt og smátt missti Jói tökin.

„Ég átti alltaf bjór og keypti alltaf tollinn minn á siglingunum,“ segir Jói og bætir við:

„En áfengi var mín fíkn og því notaði ég oftast bjórinn til að selja hann öðrum þegar ég kom heim.“

Djammið hætti líka að vera eins gaman. Vinnan varð erfiðari daginn eftir. Þynnkan meiri.

Haustið 1986 fær Berglind Jóa til að fara með sér á afmælisfund AA-samtakanna.

Þar sá ég töluvert af andlitum sem ég hafði séð eða verið með á djamminu. 

Og ég man að ég hugsaði með mér: 

Mikið voðalega á þetta fólk erfitt.“

Í október þetta ár fer Jói í sína fyrstu meðferð.

„Berglind hafði þá bent mér á að ég hefði ekki verið í ökuhæfu ástandi í þrjú ár samfleytt.“

Eins og algengt er, fór Jói í meðferðina mest til að friða aðra.

„Ég kláraði tíu daga á Vogi en vildi ekki fara á Staðarfell. Sagði við Berglindi að mér fyndist ég ekki eiga heima innan um þetta fólk. Sem sumt hvert var með grænt og blátt hár eða í algjöru ástandi. Ég hins vegar var maðurinn sem skilaði mínu, stóð mig í vinnu og fleira.“

Þegar Berglind nefndi við mig hvort ég hefði ekki átt að fara þangað svaraði ég: Ég átti ekkert

Að hans mati snerist málið því ekki um að hætta að drekka, heldur frekar að ná betri tökum á þessu.

„Ég stundaði samt AA fundi en passaði mig lengi vel á því að kynnast engum þar neitt náið.“

Hvers vegna ekki?

Vegna þess að ég sá mig ekki í þessum sama vanda og þau. Enda stórhættulegt fólk: Alltaf að falla. 

Mér fannst engin skynsemi í því að fara að tengja mig fólki sem væri alltaf að gefa einhver loforð en ná ekki að standa við þau.“

Tappinn loks í flöskuna

Saga Jóa er keimlík sögu margra sem hafa náð bata. Því næstu árin á eftir fór hann í nokkrar meðferðir.

„Það skal líka tekið fram að við fjölskyldan áttum margar góðar stundir saman á milli. Fórum í ferðalög með krakkana og gerðum margt,“ segir Jói.

Í minningagrein Jóhönnu Kristínar um Hilmar bróður sinn segir einmitt:

Ég mun aldrei gleyma ferðinni okkar til Danmerkur sem við fjölskyldan fórum í, við fórum í Legoland og við sáum Star Wars-dótið og þú ljómaðir allur eins og lítill drengur, myndirnar frá því eru alveg æðislegar. Ég man alltaf eftir því þegar þú gafst mér Star Wars-leik í jólagjöf og það varst þú sem hafðir nú meira gaman af honum en ég. 

Svo eru það allar útilegurnar og ferðalögin sem við fórum í með mömmu og pabba þótt ég muni ekki mikið frá þeim eru þær alltaf í minningunni eins og þú.

Í eitt skipti segir maður við Jóa eftir AA fund:

„Veistu Jói, ég hef verið að fylgjast með þér og bara svo þú áttir þig á því að þá mun ekkert breytast hjá þér því þú ert ekki að gera rassgat í þínum málum.“

Jói lyfti brúnum. Þóttist hissa.

Vissi þó innst inni að þetta var satt: Hann var á hnefanum á milli falla frekar en að vera að lifa einhverja edrúmennsku.

„Ég man líka eftir fundi með fjölskylduráðgjafa hjá SÁÁ þar sem mesti tíminn minn fór í að tala um hvað eiginkonan væri leiðinleg að vera alltaf að kvarta yfir því að ég væri fullur…“

Jói hafði samt farið í fullar meðferðir; kláraði bæði Vog og Staðarfell.

Árið 1991 var Jói búinn að eiga nokkuð góðan tíma þegar hann féll.

„Við vorum í Rotterdam þar sem verið var að halda stríðslokadaginn hátíðlegan. Strákarnir hvöttu mig til að koma með á djammið, ég gæti bara fengið mér svona óáfengan bjór,“ segir Jói en bætir við:

„Ég ákvað að slá til. Fékk mér einn óáfengan bjór en auðvitað var það nægur trigger fyrir mig. Því á eftir fylgdu tíu vodkaglös.“

Á þessum tíma var Jói líka farinn að lauma sér í drykkju á kvöldin þegar hann fór inn í káetuna. Sannfærður um það í dag þó að strákarnir hafi oft fundið af honum vínlykt daginn eftir eða þegar hann horfði á sjónvarpið með þeim.

Árið 1994 fer Jói í sína síðustu meðferð. 

Og síðan þá hefur lífið svo sannarlega breyst. 

Enda er hann mjög virkur í sinni edrúmennsku og öllu því góða lífi sem fylgir batanum.

Ekki aðeins ræktar Jói AA fundina eða er virkur í að styðja við annað fólk í bata, heldur hafa hann og Berglind í raun valið þá leið að vera mjög virk í öllu starfinu og félagslífinu saman.

„Þegar ég fór loks í meðferð þar sem ég vildi raunverulega hætta, breyttist mikið. Allt í einu fór ég að hlusta á það sem verið var að segja. Og hugsaði með mér: Þetta er ekkert líf að halda þessu áfram og fyrst fullt af öðru fólki hefur tekist að hætta, þá get ég það líka.“

Jói og Berglind hafa eignast marga vini í gegnum félagslífið sem er í kringum óvirka alkóhólista. Til dæmis í kringum félagsmiðstöðina Úlfaldi og mýflugan, ferðaklúbbinn, dans, rekstur á kaffistofu og ýmislegt fleira.

Árið 2002 hætti Jói á sjó og fór að starfa sem húsvörður í Lindarskóla í Kópavogi. Síðar varð hann yfirhúsvörður hjá Kópavogsbæ og það að vinna í landi gerði Jóa enn betur kleift að taka virkan þátt í AA-starfinu.

„Ég leiddi landsþjónustuna í fimm ár, fór á tvær heimsráðstefnur og Evrópuráðstefnur og fór í raun að taka í fyrsta sinn fulla ábyrgð á mínu lífi,“ segir Jói.

Pabbahlutverkið

Horfandi til baka segir hann að mjög líklega muni dóttirin lítið eftir honum sem fullum pabba. En Hilmar var eldri, fermdist árið 1992 og mundi því meira.

„Samt passaði Berglind alltaf mjög vel upp á hann. Faldi hann frá drykkjunni minni með því að senda hann til dæmis upp í bústað til ömmu og afa í nokkra daga þegar ég var að túra.“

Jói er samt þakklátur fyrir alla þá góðu tíma sem fjölskyldan náði saman. Ekki síst þeir feðgar.

Þegar Hilmar þróaði með sér sína fíkn síðar lagði Jói allt í að reyna að styðja við soninn.

„Á þeim tíma sem Hilmar er að byrja að drekka voru krakkar að drekka áfengi eins og rauðvín og síðar fór hann í hassið, það var hans efni.“

Hilmar fór í sína fyrstu meðferð 2001, kynntist sambýliskonu sinni og barnsmóður þar og brátt voru börnin orðin tvö eins og áður sagði.

„Við vorum mjög nánir en hann gekk í gegnum sína tíma þar sem hann er að falla. Ég studdi við hann eins og ég gat og var ófeiminn við að hvetja hann áfram með því að segja honum mína sögu,“ segir Jói og viðurkennir að hann hafi líka séð sjálfan sig mikið í Hilmari og baráttunni sem Hilmar háði.

Þann 19. desember árið 2012 tók Hilmar sitt eigið líf.

„Ég hrundi. Lífið hrundi. Konan mín hrundi,“ segir Jói og andrúmsloftið í samtalinu verður þrungið sársaukafullri sorg.

Eftir smá þögn segir Jói:

„Vinnustaðirnir okkar studdu ótrúlega vel við okkur. Hjá mér átti að vera jólagleði um kvöldið hjá Kópavogsbæ sem bærinn einfaldlega blés af. Berglind var kirkjuvörður í Fossvogskirkju og þar tók starfsfólkið mjög vel utan um hana.“

Lífið varð samt aldrei aftur.

„Elsta barnið hans var tíu ára, miðbarnið fjögurra ára og það yngsta tveggja ára. Barnsmóðir Hilmars kom einmitt með þau til okkar kvöldið sem hann dó því ástandið heima var þá það slæmt á honum,“ segir Jói og bætir við:

„Maður fór í gegnum alla þá sjálfsásökun sem hugsast gat: Hvers vegna ég hefði ekki farið til hans, gist um nóttina, gert meir. Mér fannst þetta mér að kenna fyrst hann hefði frekar ákveðið að gera þetta en að hringja í mig.“

Að finnast hann hafi brugðist því hlutverki að passa litla drenginn sinn var óbærilega erfitt. Löngunin í vínið gerði vart við sig en sem betur fer studdu AA-félagarnir við bakið á honum.

Ég ákvað að verða sterkur fyrir þau hin. Bjarga þeim fyrst ég gat ekki bjargað honum. 

Berglind átti líka virkilega erfitt og fór í gegnum dimman dal. 

Sjálfur tók ég sorgina á hnefanum. AA-félagarnir studdu vel við bakið á mér en ég man margar nætur þar sem ég einfaldlega fór út að labba á næturnar því mér leið svo illa.“

Hjálp en annað áfall

Jói segir tímann sem tók við eftir fráfall Hilmars hafa verið þann erfiðasta sem hann hefur gengið í gegnum í sinni edrúmennsku.

Sem betur fer fékk hann hjálp.

„Einn daginn kallar Páll Magnússon á mig í vinnunni,“ segir Jói og vísar þar til Páls Magnússonar, fyrrum þingmanns Framsóknar, en hann starfaði lengi sem skrifstofustjóri hjá Kópavogsbæ.

„Palli segir við mig: Nú þarft þú að fara í veikindafrí því ég ætla að senda þig til sálfræðings.“

Jói hváði.

„Þarna segir hann við mig að ég sé orðinn svo ólíkur sjálfum mér að ég er nánast hættur að brosa. Ég man að hann sagði við mig: Jói, þú ert orðinn nánast óþekkjanlegur. Oft stuttur í spuna og svarar fólki jafnvel með leiðindum. Ég þekki þig varla lengur.“

Jóa fannst hann samt ekki þurfa hjálpina.

„Ég sagði honum að sálfræðingar væru hópur af fólki sem hefði búið til einhvern starfsvettvang til að skapa sjálfum sér tekjur. Ég þyrfti ekki á neinum sálfræðingi að halda.“

Á endanum sömdu þeir þó um að Jói færi til sálfræðings, en þyrfti ekki að fara í veikindafrí.

„Ég sárbað hann um að leyfa mér að halda áfram að vinna. Því ég gat ekki hugsað mér að missa rútínuna mína. Að vakna og hafa ákveðnu hlutverki að gegna yfir daginn.“

Jói segir sálfræðinginn Hannes Björnsson hafa hjálpað sér svo mikið að það sé vart hægt að koma því í orð.

„Í þeirri vinnu sem ég fór í með honum áttaði ég mig á því hvernig ég hafði tekið sorgina á hnefanum eins og ég reyndi svo oft áður með drykkjuna. Því það sem maður gerir stundum í áföllum er að grípa í þá leið sem maður kann. Að vera á hnefanum var það sem ég kunni.“

En annað áfall átti brátt eftir að berja á dyrnar. Því árið 2015 ákváðu Jói og Berglind að láta slag standa og fara í starfsmannaferð með vinnu Berglindar til Berlínar.

Á leiðinni dó Berglind.

„Allt í einu tek ég eftir því að hún er einfaldlega hætt að anda,“ segir Jói og nánast erfitt að lýsa þessum hluta samtalsins.

Þegar örvæntingin er algjör.

Hann að reyna að hnoða hana. 

Full flugvél af fólki. 

Að biðja um hjálp.

„Það sem bjargaði henni var að í flugvélinni voru 30 hjúkrunarfræðingar á leiðinni á námskeið í Berlín,“ segir Jói.

Lýsingin á því sem fylgdi er eins og í bíómynd. Þar sem hjúkrunarfræðingarnir hnoða lífi aftur í Berglindi, flugvélinni er hið snarasta lent í Bergen í Noregi, þar sem bráðaliðar og sjúkrabíll biðu:

„Þar datt hún út aftur en þeir náðu að hnoða í hana lífi á ný,“ segir Jói.

Sem allt í einu stóð uppi með það að vera farangurslaus á flugvelli í Bergen í Noregi, með eiginkonu nær dauða en lífi því auðvitað þurfti flugvélin að halda áfram til Berlínar.

„Læknarnir sögðu að ég mætti ekki fá að sjá hana fyrr en um kvöldið. Ég fékk inni á sjúkrahótelinu við spítalann og notaði tímann til að fara og reyna að kaupa mér helstu nauðsynjar úti í búð.“

Enda ekki einu sinni með tannbursta meðferðis.

„Um kvöldið er mér tilkynnt að ég geti ekki fengið að sjá hana því enn á ný datt hún út. En aftur náðist að hnoða í hana lífi.“

Jói útskýrir síðan óformlega í hverju veikindin fólust. Sem í sinni einföldustu mynd má segja að hafi verið taugaáfall, þar sem líkaminn einfaldlega slekkur kerfisbundið á öllu.

„Þetta er ekki algengt en eitthvað sem líkaminn á það til að gera í kjölfar áfalla,“ segir Jói og vísar þar til sonarmissisins.

Jói

Að eiga notalega samverustund með Jóa og ræða söguna hans er með ólíkindum gefandi og gott. Hann svona broshýr og hlýr og þó maður með svona stóra sögu.

„Ég sé lífið alltaf fyrir mér þannig að maður leggur inn í bankann og það er sú innistæða sem maður á síðan að grípa til þegar að því kemur að maður þarf að taka út,“ segir Jói og bætir við:

„Þegar Hilmar dó hugsaði ég með mér: Nú þarf ég að taka út allt sem ég mögulega á inni.“

Sem þýðir að þess á milli þurfum við öll sem eitt að vera dugleg að leggja inn í bankann.

„Eftir sjálfsvinnuna sem ég þurfti að fara í eftir að Hilmar dó hef ég samt betur áttað mig á því að þótt ég geti leitt fólk og reyni sem best að leiða það inn í prógrammið og batann, bjarga ég engum,“ segir Jói og bætir við:

„Það frelsast enginn undan fíkn né öðru, nema sá sem vill það sjálfur.“

Líf án áfengis er það sem Jói brennur mest fyrir í dag. Edrú, og það sama á við um Berglindi og Jóhönnu dóttur þeirra; báðar hafa þær valið að drekka ekki.

„Í dag er miklu algengara að fólk sé að velja sér þá leið að lifa án áfengis. Án þess að áfengi hafi verið þeim böl,“ segir Jói og boðar möguleg tíðindi þessu tengd innan skamms.

Til viðbótar við AA félagsskapinn er Jói í samtökum sem kallast Regla musterisriddara; bindindissamtök sem líkja má við frímúrararegluna. Svolítið í leyni en góður félagsskapur strax.

„Munurinn er bara sá að þar erum við allir svarðir bindindismenn fyrir guði.“

Jói er mikill íþróttaunnandi og spilar golf þegar færi gefst. Hann segist ánægður með lífið og tilveruna, mjög virkur í svo mörgu en ekkert hræði hann þó meira en að falla á ný.

Það tók mig tíma að læra auðmýkt. Því hrokinn sem fylgir alkóhólismanum er svo mikill. 

Að verða edrú þýðir að maður þarf að verða heiðarlegur gagnvart sjálfum sér og öðrum, rækta með sér auðmýkt og virða sjálfan sig og aðra.

Jói segist vera orðinn meðvitaðri um að biðja um hjálp þegar hann þarf þess. Í dag hafi hann lært að rækta með sér auðmýkt, rétt eins og hann þurfti að læra á sínum tíma að láta af hrokanum.

Þakklætið skín í gegn.

Ég hefði aldrei komist í gegnum þetta allt nema fyrir það hversu mikið Berglind hefur stutt mig í gegnum þetta allt saman. 

Við erum líka svo gott teymi, vinnum vel saman og höfum gert þetta þannig að við ræðum málin mjög opinskátt og í þaula.“

Lindarkirkja er Jóa sérstaklega kær og í kirkjugarðinum við þá kirkju er leiði Hilmars.

„Ég fer oft að leiðinu hans. Rétt til að heilsa upp á hann. Segi: Sæll Hilmar minn, hefur þú það ekki bara fínt í dag?“ segir Jói og skýrir út að alltaf tali hann um að eiga tvö börn en ekki eitt.

„Ég hugsa oft til þess hversu heppinn ég er að fá að umgangast barnabörnin og nú styttist í að ég verði langafi. En það er mjög margt sem minnir á hann. Triggerarnir eru alls staðar. Ég þarf ekki annað en að heyra lag með Bubba Morthens, sem hann fílaði mjög vel, og þá þyrmir yfir mig söknuðurinn,“ segir Jói en bætir við:

Ég veit samt að ég mun hitta hann á ný. 

Hann var bara kallaður til á undan mér.“