Brennum kerfið til grunna

Umræðan í kjölfar Bakkakotsmálsins hefur að mestu snúist um „mistök“ eða „brotalamir“ í barnaverndarkerfinu. Sú nálgun er skiljanleg, en hún er röng að mínu mati. Vandinn er ekki að kerfið hafi brugðist. Vandinn er að kerfið virkaði nákvæmlega eins og það var hannað til að virka.

Barnaverndarkerfið er byggt upp sem lokað valdkerfi þar sem ákvarðanir eru teknar innan stjórnsýslunnar, með takmarkaðri aðkomu utanaðkomandi, veiku eftirliti og afar þröngum kostum þeirra sem málið snertir þ.e. börn, foreldrar eða aðstandendur, til að hafa raunveruleg áhrif. Í slíku kerfi er ekki óeðlilegt að viðvaranir falli á milli, ábyrgð verði útvötnuð og alvarlegir ágallar haldist óbreyttir árum saman.

Kerfið er skipulagt þannig að traust er sjálfgefið inn á við en tortryggni beinist út á við. Þegar ábendingar berast eru þær oft túlkaðar sem árás á kerfið frekar en sem upplýsingar sem kalla á sjálfstæða athugun. Þetta setur einstaklinga sem lenda í völundarhúsi kerfisins í ómögulega stöðu því þeir eru jú valdaminni en kerfið sem veður áfram með vald sitt. Þegar eftirlit fer fram er það iðulega formfast innra eftirlit sem oftar en ekki er framkvæmt af tengdum aðilum. Fjarlægð valds og eftirlit er því ekkert. Þetta er ekki slys. Þetta er hönnun.

Þegar ríkið tekur barn úr umsjá foreldra og felur því umönnun í öðru úrræði, þá er það ekki aðeins félagslegt inngrip heldur stjórnvaldsákvörðun með gríðarlegum afleiðingum. Samt er kerfið þannig úr garði gert að þegar eitthvað fer úrskeiðis er afar erfitt að greina hver beri ábyrgð og enn erfiðara að kalla hana fram. Ábyrgðin leysist upp í ferlum, nefndum, samningum og verkaskiptingu.

Það er því villandi að tala um einstakt mál eða frávik. Málið um Bakkakot er ekki undantekning frá reglunni heldur birtingarmynd hennar. Kerfi sem er hannað til að verja sig sjálft sig, forðast utanaðkomandi íhlutun og viðhalda þöggun. Kerfið mun alltaf fara fram með offorsi til þess að verja status quo, jafnvel þegar það kostar börn öryggi. Slík er hönnunin.

Raunveruleg umræða um umbætur getur ekki hafist fyrr en við hættum að spyrja hvaða starfsmenn brugðust og byrjum að spyrja hvaða kerfi leyfði að enginn þyrfti að bera ábyrgð. Ekki hvort eftirlit hafi verið ófullnægjandi, heldur hvort eftirlitið hafi yfirhöfuð verið hugsað sem raunverulegt aðhald eða aðeins sem staðfesting á því sem kerfið vildi sjálft sjá.

Ef við höldum áfram að tala um „mistök“ mun næsta mál líta út eins og slysið sem enginn sá fyrir. Það er alltaf hægt að skipta um stuðara á grindarskökkum bíl. Ef við viðurkennum hins vegar að vandinn er fólginn í því hvernig við hönnuðum og byggðum kerfið frá upphafi, þá blasa svörin við, það er ekki auðvelt að horfast í augu við að kerfið sem við áttum að treysta hafi verið byggt meðvitað svona en lausnin er ekki að plástra barnaverndarkerfið heldur endurhugsa það frá grunni og byggja nýtt.

Við eigum bókstaflega að brenna núverandi kerfi til grunna og byrja aftur.

Höfundur var barn í Bakkakoti.