Í­trekaðar í­hlutanir í „bak­garði“ Banda­ríkjanna

Tugir manna eru taldir hafa fallið í loftárásum Bandaríkjahers á Caracas, höfuðborg Venesúela, um helgina þegar bandarískir hermenn rændu Nicolás Maduro, forseta landsins, og eiginkonu hans. Þau voru flutt til Bandaríkjanna og eru ákærð fyrir fíkniefnasmygl.

Bandaríkin hafa hlutast til í löndum Rómönsku Ameríku, allt frá smáríkjum eins og Grenada í Karíbahafi til Argentínu og Síle syðst í Suður-Ameríku, allt frá 19. öld. Í sumum tilfellum með beinum hernaðaraðgerðum, í öðrum með krókaleiðum í gegnum öfl sem voru bandarískum stjórnvöldum þóknanleg í heimshlutanum, ekki síst á tímum kalda stríðsins.

Beinar hernaðaraðgerðir eins og þær sem áttu sér stað um helgina hafa hins vegar verið fátíðar eftir fyrri hluta 20. aldar. Árásin í Venesúela um helgina var fyrsta beina hernaðaraðgerð Bandaríkjahers í heimshlutanum í tæp fjörutíu ár.

Luiz Inácio Lula da Silva, forseti Brasilíu, fjölmennasta ríkis Rómönsku Ameríku og stærsta hagkerfis heimshlutans, fordæmdi ránið á Maduro í samfélagsmiðlafærslu. Það vekti upp minningar um „verstu afskiptin af stjórnmálum Rómönsku Ameríku og Karíbahafsins“.

Samverkamaður CIA tekinn höndum í Panama

Beinasta hliðstæðan við árásina á Venesúela um helgina er innrás Bandaríkjahers í Panama í desember árið 1989. George H.W Bush, þáverandi forseti, sendi herinn inn til að hafa hendur í hári Manuels Noriega hershöfðingja sem stýrði Panama í reynd. Noriega sætti þá ákæru fyrir fíkniefnasmygl og fjárplógsstarfsemi í Bandaríkjunum.

Noriega, sem hafði verið samverkamaður bandarísku leyniþjónustunnar CIA um árabil, fór í felur en gaf sig á endanum fram. Þá lágu hundruð landa hans í valnum, stór hluti þeirra óbreyttir borgarar. Hershöfðinginn var fluttur til Bandaríkjanna og var dæmdur í fjörutíu ára fangelsi.

Alþjóðasamfélagið fordæmdi innrásina og sagði hana brot á alþjóðalögum. Bandaríkjastjórn bar meðal annars fyrir sig nauðvörn fyrir bandaríska borgara í Panama.

Guillermo Endara tók við forsetaembættinu í Panama en hann var sigurvegari kosninga sem Noriega ógilti nokkrum mánuðum fyrir innrás Bandaríkjamanna. Panamanski herinn, sem Noriega hafði stýrt, var leystur upp.

Bandarískir dómstólar tóku ekki afstöðu til þess hvort að innrásin í Panama og hvernig Noriega var dreginn fyrir þá hefði verið lögmæt. Noriega var ekki talinn njóta friðhelgi frá saksókn sem þjóðarleiðtogi þar sem dómstólarnir vísuðu til þess að Bandaríkjastjórn viðurkenndu hann ekki sem slíkan. Það gæti haft þýðingu fyrir hvernig dómstólar taka á máli Maduro.

Sögðust vernda námsmenn í smáríki í Karíbahafi

Sex árum fyrir fall Noriega réðst stjórn Ronalds Reagan inn í smáríkið Grenada í Karíbahafi, fyrrum breska nýlendu. Þar hafði þá verið framið valdarán og marxistinn Maurice Bishop, forsætisráðherra sem komst sjálfur til valda í valdaráni, verið tekinn af lífi.

Reagan bar meðal annars fyrir sig að Bandaríkjaher hefði þurft að gæta öryggis hundruða bandarískra námsmanna á Grenada í óróanum. Hann hafði í aðdraganda innrásarinnar varað við meintri hernaðaruppbyggingu Sovétríkjanna og Kúbu á Grenada.

Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna hefði fordæmt innrásina og lýst henni sem bífrænu broti á alþjóðalögum ef ekki hefði verið fyrir neitunarvald Bandaríkjanna þar.

Fulltrúi bresku krúnunnar tók við völdum á Grenada eftir innrásina en ný stjórn var kjörin í kosningum árið eftir.

Monroe-kenningin og herskipaerindrekstur

Trump og fylgjendur hans hafa ítrekað vísað til Monroe-kenningarinnar svonefndu til þess að skilgreina utanríkisstefnu bandaríska forsetans, þar á meðal í nýlegri þjóðaröryggisáætlun Bandaríkjanna. Hann sló raunar eign sinni á kenninguna eftir árásina í Venesúela um helgina með því að nefna hana „Donroe“-kenninguna í höfuðið á honum sjálfum.

„Monroe-kenningin er stórmál en við erum farin langt fram úr henni. Þeir kalla hana núna Donroe-kenninguna,“ sagði Trump við fréttamenn á laugardag.

Monroe-kenningin er kennd við James Monroe, fimmta forseta Bandaríkjanna, sem lýsti því árið 1823 að nýi og gamli heimurinn ættu að vera aðskilin áhrifasvæði. Hún þýddi í reynd að Evrópuþjóðir, sem voru smám saman að missa nýlendur sínar í Ameríkunum, ættu ekki að skipta sér af heimshlutanum og að Bandaríkin létu Evrópu vera á móti.

Utanríkisstefna Bandaríkjanna á seinni hluta nítjándu aldar og fyrri hluta þeirrar tuttugustu var einnig kennd við „herskipaerindrekstur“. Hann fólst í því að Bandaríkjastjórn sendi ítrekað herskip og jafnvel hermenn til landa í heimshlutanum til þess að gæta hagsmuna sinna og bandarískra einkafyrirtækja.

Þannig hafa Bandaríkin hernumið lönd eins og Mexíkó, Níkaragva, Haítí og Kúbu á einhverjum tímapunkti frá því um þarsíðustu aldamót.

Drifkraftur tíðra valdarána

Áhrifin sín í heimshlutanum hafa bandarísk stjórnvöld einnig notað til þess að hlutast til um valdhafa í einstökum ríkjum. Lengi var talið að bandarískir forsetar gætu gefið grænt eða rautt ljós á valdarán í Rómönsku Ameríku að geðþótta.

Tilgangur slíkra íhlutana á 20. öld var oft að nafninu til að koma í veg fyrir að ríki Rómönsku Ameríku gengjust á hönd Sovétríkjanna.

Þannig hjálpuðu Bandaríkin til við að koma Jacobo Arbenz, lýðræðislega kjörnum forseta Gvatemala, frá völdum árið 1954 eftir að hann var talinn ganga á hlut bandaríska ávaxtafyrirtækisins United Fruit Company.

Árið 1961 varð CIA ríkisstjórn Johns F. Kennedy til skammar þegar hún þjálfaði og vopnaði kúbverska andófsmenn sem réðust inn í Svínaflóa árið 1961. Andófsmennirnir voru algerlega vanbúnir og á þriðja þúsund þeirra féll. Innrásin er enn þann dag í dag talin ein mesta niðurlæging Bandaríkjastjórnar í utanríkismálum.

Bandaríkjastjórn var þó ekki af baki dottinn. Hún sendi herskip að ströndum Brasilíu til þess að sýna mátt sinn og megin á meðan herforingjar sem hún studdi rændu völdum í landinu árið 1964.

Átta árum síðar studdi bandaríska leyniþjónustan valdarán Augusto Pinochet í Síle eftir að Salvador Allende varð fyrsti sósíalistinn til að ná lýðræðislegu kjöri sem forseti í álfunni.

Þá er ótalinn stuðningur Bandaríkjastjórnar við ýmsar herforingjastjórnir bæði í Mið- og Suður-Ameríku eins og í Argentínu, El Salvador, Gvatemala og víðar auk vopnaðra skæruliðasveita eins og Kontraliðana í Níkaragva.

Óvissa um framtíð Venesúela

Alls óljóst er hvað gerist næst í Venesúela eftir árás og misvísandi yfirlýsingar bandarískra og venesúelskra ráðamanna í kjölfar hennar um helgina.

Trump sagði sjálfur að Bandaríkin stjórnuðu landinu eftir innrásina þrátt fyrir að Bandaríkjaher hefði enga viðveru þar og að varaforseti Maduro hefðu tekið við af honum. Sá fordæmdi árásirnar og ránið á Maduro og lýsti hann lögmætan forseta landsins.

Síðan þá hafa fulltrúar Bandaríkjastjórnar sagt að þeir ætli að hafa áhrif á gang mála í Venesúela með því að halda olíuflutningaskipum landsins í herkví og hóta starfandi forsetanum örlögum verri en Maduro ef hann beygi sig ekki í duftið.

Svo virðist sem að Bandaríkjastjórn hyggi á frekari afskipti af nágrannaríkjunum í nánustu framtíð. Trump sagði um helgina að Mexíkó, Kúba og Kólumbía gætu orðið næstu skotmörk.