ESB aðild eða fylki í USA, eða bara gamla Ís­land og blessuð krónan?

Ný ríkisstjórn er tekin til starfa og hyggst halda þjóðaratkvæðagreiðslu til að kanna hug þjóðarinnar til aðildar að Evrópusambandinu (ESB) á kjörtímabilinu. Eða eins og stendur í stefnuyfirlýsingu hennar: „Þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu fer fram eigi síðar en árið 2027.“

Mestu skiptir að umræðan fyrir þá þjóðaratkvæðagreiðslu verði heilstæð, vönduð og málefnaleg. Í upphafi kjörtímabilsins verður svo að sögn óháðum erlendum sérfræðingum falið að vinna skýrslu um kosti og galla krónunnar og valkosti Íslands í gjaldmiðlamálum. Margir erlendir sérfræðingar hafa komið að því máli áður í ítarlegum skýrslum t.d. árið 2018. Sjá hér.

Það er útaf fyrir sig eðlilegt að teknar séu saman nýjar skýrslur um gjaldmiðlamálin áður en þjóðaatkvæðagreiðslan fer fram og verði þannig innlegg í umræðuna. Öll lönd sem ganga í ESB þurfa einhverntíma að taka upp evruna nema þau hafi undanþágu eins og Danmörk hefur, svokallað „opt-out.“ Þjóðaratkvæðagreiðsla 2027 er aftur á móti seint a ferðinni því kjörtímabilinu líkur væntanlega hausið 2028. Það er nauðsynlegt að ríkisstjórnin tali til þjóðarinnar og geri grein fyrir hvernig á að standa að þessu.

Verði niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar 2027 að fara í aðildarviðræður þyrfti að ljúka þeim viðræðum og halda síðan aðra þjóðaratkvæðagreiðslu um þann samning sem næðist við ESB. Það getur tekið allmörg ár og næðist varla fyrir Alþingiskosningar 2028?

Aðildarviðræður við ESB

Ýmis flókin mál yrðu á dagskrá á meðan á aðildarviðræðum stæði ef af þeim verður á annað borð. Sérstaklega vandasamir yrðu samningar um sjávarútvegskafla og landbúnaðarkafla ESB, sem því miður voru ekki ræddir þegar Ísland sótti um aðild að ESB 2009. Umsóknin um ESB aðild var dregin til baka áður en til þess kom og því fengum við aldrei nein svör við þeim mikilvægu spurningum sem hefðu vaknað ef kaflarnir hefðu verði opnaðir og ræddir ítarlega við Brussel.

Fleiri mál gætu orðið erfið en þó samningar tækjust og Ísland fengi aðild að ESB þyrfti landið að vera í ESB að minnsta kosti í tvö ár áður en upptaka evrunnar væri möguleg. Ísland þyrfti þá að uppfylla ýmis efnahagsskilyrði sem gæti tafið upptöku evrunnar enn frekar.

Breyting á stjórnarskránni

Svo þyrfti væntanlega að breyta stjórnarskránni eigi Ísland að gerast aðili að ESB þar sem aðild að ESB felur í sér töluvert valdaframsal til Brussel þar sem löggjafarvaldi, dómsvaldi og framkvæmdarvaldi yrði deilt með stofnunum ESB. Ljóst er líka af stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar að til stendur að breyta stjórnarskránni. Þar segir m.a. „Ríkisstjórnin mun hafa forgöngu um að samþykkt verði ákvæði í stjórnarskrá um auðlindir í þjóðareign.“

Alþingi getur breytt stjórnarskránni skv. 79. gr. stjórnarskrárinnar, en það verður að gerast í tveimur þrepum. Fyrst þyrfti að leggja fram tillögu fyrir Alþingi um stjórnarskrárbreytingu og fjalla um hana. Breytingin á stjórnarskránni tekur hins vegar ekki gildi þó að Alþingi samþykki tillöguna. Til þess að stjórnarskrárbreyting taki gildi þarf rjúfa þing og boða til Alþingiskosninga og fyrsta verk nýkjörins þings eftir kosningar væri að greiða aftur atkvæði um tillöguna. Samþykki nýkjörið Alþingi ályktunina óbreytta og hún svo staðfest af forseta Íslands tekur breytingin gildi sem stjórnskipunarlög. Aðeins eftir að stjórnarskránni hefur verið breytt á réttan hátt á tveimur þingum verður aðild að ESB möguleg. Um þetta má t.d. lesa grein Davíðs Þórs Björgvinssonar prófessors við Háskólann á Akureyri, sjá hér.

Verðbólga og fjárlagahalli á Íslandi og blessuð krónan

Varðandi krónuna sýnist sitt hverjum og sumir telja upptöku evrunnar nauðsynlega, jafnvel allra meina bót. Krónunni og evrunni fylgja kostir og gallar sem ég fjallaði um í nýlegri grein, sjá hér. 

Meðfylgjandi mynd sýnir verðbólgu og fjárlagahalla á Íslandi frá 1980 til 2023. Gögnin koma úr gagnagrunni Alþjóðagjaldeyrissjóðsins en gagnagrunnurinn nær ekki lengra aftur í tímann en til 1980. Ljóst er að verðbólga var mjög há á Íslandi fyrsta áratuginn. Eftir það komu verðbólgutímabil í kreppunni 2008/09 og svo aftur 2022/23 í kjölfar Covid-19 og stríðsins í Úkraínu. Verðbólgan nú mælist 4,8% sem er enn talsvert yfir verðbólgumarkmiði Seðlabankans sem er 2,5%.

Það varð mikill halli á ríkissjóði í kjölfar kreppunnar 2008/09 eftir afgang árin áður. Svo varð mikill halli á ríkissjóði í kjölfar Covid-19 árin 2020 og 2021, sjá mynd. Mikill afgangur á ríkissjóði árið 2016 tengist væntanlega stöðugleikaframlögunum sem kröfuhafar greiddu fyrir að fá að fara úr landi með eignir sem voru fastar hér á landi vegna fjármagnshafta.

Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn gerir ráð fyrir því að opinberar skuldir Íslands verði um 60% af vergri landsframleiðslu í árslok 2024 sem væri ásættanleg tala fyrir ESB og evrusvæðið og mun betri staða en meðaltal núverandi aðildarríkja evrusvæðisins sem er 88%. Lánshæfismat Íslands hjá Moody's og Standard & Poor's er nokkuð gott A2/A+.

Betur hefur tekist að hemja verbólguna eftir 1992 en áður, en þó með undantekningum eins og áður sagði. Spurningin er svo hvort bætt hagstjórn geti tryggt meiri verðstöðugleika á Íslandi í framtíðinni. Töluvert aðhald í ríkisfjármálum eins og myndin að ofan sýnir sem hjálpar til með verðstöðugleika þó margt fleira komi til og skipti máli fyrir verðstöðugleika t.d. sæmileg sátt á vinnumarkaði.

Væri evran tekin upp mundi stjórn peningamála færast til Seðlabanka Evrópu í Frankfurt og ríkisfjármálum yrðu settar nokkuð þröngar skorður þar sem stefn yrði að jöfnuði í ríkisfjármálum en hallarekstur mætti ekki vera umfram 3% af vergri landsframleiðslu samkvæmt svokölluðum „fiscal rules“ ESB. Svo má velta fyrir sér hvernig þetta gengi í hagkerfi sem er frekar einhæft eins og á Íslandi og því sveiflukennt. Ísland er líka með nokkuð öflugt velferðarkerfi og þar með sterka höggdeyfa og svo líka sterk stéttarfélög. Að vísu hefur ESB ekki ráðið við að framfylgja þessum reglum gagnvart sínum aðildaríkjum, hvorki hvað fjárlagahallann varða né skuldahlutfallið samanber fyrri grein mína, sjá hér. 

ESB kosningar og stjórnarskrábreyting

Varðandi ESB aðild erum við væntanlega að tala um tvennar þjóðaratkvæðagreiðslur þ.e. ef aðildarviðræður við ESB verða samþykktar í fyrri þjóðaratkvæðagreiðslunni. Seinni þjóðaratkvæðagreiðslan yrði um þann samning sem næðist við ESB. Svo þarf að breyta stjórnarskránni og samþykkja þær breytingar tvisvar á Alþingi með þingrofi og kosningum á milli eins og áður sagði.

Alþingi gæti lagt fram tillögu að stjórnarskrárbreytingu og látið kjósa um hana á þinginu haustið 2028 þegar kjörtímabilinu líkur. Varla yrði hægt að hafa þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB aðild samtímis Alþingiskosningum þar sem hæpið er að samningur við ESB liggi fyrir svo snemma? Eftir Alþingiskosningarnar 2028 þyrfti svo nýtt Alþingi að samþykkja stjórnarskrábreytinguna til þess að hún öðlaðist gildi, og forseti Íslands að staðfesta. Þegar samningarviðræðum við ESB lyki þyrfti aðra þjóðaratkvæðagreiðslu til að samþykkja eða hafna samningnum við ESB. Þetta er nokkuð flókið og langt ferli ef þetta er rétt skilið hjá mér en alls ekki tæmandi. Þetta ferli gæti litið eitthvað örðuvísi út.

En hvernig ætlar ríkisstjórnin að standa að þessu? Hvernig lítur hugsanleg tímatafla út? Um það er ekki getið í stuttri stefnuyfirlýsingu. Aðeins sagt: „Þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu fer fram eigi síðar en árið 2027.“ Það er nauðsynlegt að ríkisstjórnin skýri út fyrir þjóðinni á næstunni hvað gæti verði framundan. Ríkisstjórnin þarf að miðla sinni framtíðarsýn til þjóðarinnar sérstaklega ef hún hyggst efna til þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2027 með þeim kostnaði og fyrirhöfn sem henni fylgir.

Útþenslustefna Bandaríknanna?

Og svo er það Donald Trump verðandi forseti Bandaríkjanna sem fer nú mikinn þessa dagana og talar um Kanada sem hugsanlegt fylki í Bandaríkjunum og kaup á Grænlandi sem hugsanlega yrði þá líka fylki. Það er ekki tíðindalaust á norðurslóðum. Verði svo Ísland enn eitt fylkið (no. 53?) í öllum þessum látum þarf ekki lengur að rífast um ESB og evruna, að ekki sé talað um blessaða Íslensku krónuna? Og ríkisstjórn Íslands gæti andað léttar og gleymt Brussel og auðvitað evrunni um leið. „Dollarinn skal standa“ sagði forsætisráðherra Íslands í Atómstöð Halldórs Laxness.

Höfundur er pró­fessor við Háskól­ann á Akur­eyri.