Tilkynning um viðræðuslit vekur afar hörð viðbrögð

„Ríkisstjórn Íslands hefur engin áform um að hefja aðildarviðræður að nýju. Enn fremur yfirtekur þessi nýja stefna hvers kyns skuldbindingar af hálfu fyrri ríkisstjórnar í tengslum við aðildarviðræður,“ segir í bréfi sem Gunnar Bragi Sveinsson utanríkisráðherra afhenti ESB í gær. „Í ljósi framangreinds er það bjargföst afstaða ríkisstjórnarinnar að ekki skuli líta á Ísland sem umsóknarríki ESB og lítur hún svo á að rétt sé að ESB lagi verklag sitt að þessu.“

Tilkynningin kom mönnum í opna skjöldu, en ríkisstjórnin tók um hana ákvörðun á þriðjudag. Ávkörðunin vekur vægast sagt hörð viðbrögð hjá stjórnarandstöðunni og ljóst er að átök eru framundan á Alþingi.

„Fyrstu viðbrögð eru að þetta er brot á þeirri stjórnskipulegu hefð að þegar Alþingi samþykkir stefnu í utanríkismálum getur framkvæmdavaldið ekki breytt henni án þess að bera það á nýjan leik undir Alþingi. Út frá þingræðinu finnst mér þessi ákvörðun ekki ganga upp,“ segir Katrín Jakobsdóttir, formaður Vinstri grænna.

„Ríkisstjórnin var sammála mér um það þegar hún setti fram þingsályktunartillöguna síðasta vetur. Þá fylgdi það sögu að þeir teldu að Alþingi þyrfti að koma að þessari stefnu og draga hana þannig til baka. Þetta hefur nú verið venjan hér og mér finnst þetta vera mikil ögrun við þingræðið og dreg þá ályktun að ríkisstjórnin þori ekki að mæta Alþingi í þessu máli.“

Björt framtíð hefur óskað eftir fundi í utanríkismálanefnd um málið og Róbert Marshall þingflokksformaður hefur óskað eftir fundi formanna þingflokka með forseta um málið. Guðmundur Steingrímsson, formaður flokksins, segir málið grafalvarlegt.

„Ef ríkisstjórnin heldur að hún geti tekið ákvörðun um að slíta aðildarviðræðunum svona, þá er það auðvitað grafalvarlegt mál og lýsir atlögu að stjórnskipuninni, lýðræðinu og þingræðinu.

Þeirri atlögu, ef hún er virkilega fyrir hendi, verður auðvitað mætt af hörku. Það er eitt að gera hlé á viðræðunum, eins og ríkisstjórnin sagðist ætla að gera í stjórnarsáttmálanum sínum, og við höfum í sjálfu sér ekki gert athugasemdir við, en það er annað að slíta þeim og eyðileggja þetta ferli algjörlega. Það er skemmdarverkastarfsemi gagnvart stórum hluta Íslendinga og komandi kynslóðum.“

Árni Páll Árnason, formaður Samfylkingarinnar, segir atburðarásina sýna veikleika ríkisstjórnarinnar og ótta við málið.

„Engar grundvallarreglur eru virtar, hvorki samráð við utanríkismálanefnd, né sú augljósa meginregla að Alþingi þurfi að afturkalla það sem Alþingi hefur ákveðið. Nú blasir það við að við þurfum að koma þeim upplýsingum á framfæri við Evrópusambandið að ríkisstjórn Íslands hafi einfaldlega verið að reyna að afvegaleiða Evrópusambandið með yfirlýsingunni sem afhent var í dag, vegna þess að hún standist ekki grundvallarreglur vestrænna lýðræðislegra stjórnarhátta.“

Birgitta Jónsdóttir, þingmaður Pírata, segist vera í sjokki vegna málsins.

„Mér finnst alvarlega vegið að þingræðinu og þjóðin svo alvarlega sniðgengin í jafn stóru máli. Ég er líka í sjokki yfir því að forseti Alþingis, sem á að heita forseti allra þingmanna, hafi vitað af þessu í gær en ekkert sagt. Það gengur bara ekki að einhver ríkisstjórn geti ákveðið að sniðganga þingsályktun Alþingis án þess að það liggi fyrir formlega.“

Ekki bundin af ákvörðun fyrra þings

Gunnar Bragi Sveinsson utanríkisráðherra segir málið ekki þurfa að fara fyrir Alþingi. „Nei, ný ríkisstjórn er ekki bundin af ákvörðun fyrra þings. Árið 2013 kom sú umræða upp í utanríkismálanefnd og þar mætti ég með álit um það upp á vasann. Ég veit ekki til þess að nokkur málsmetandi lögfræðingur hafi mótmælt því. Það væri allt annað ef þetta væru lög.“

Gunnar segir engan hafa átt að velkjast í vafa um vilja ríkisstjórnarinnar. Nú hafi hún tilkynnt ESB um stöðu sína gagnvart sambandinu. En hvernig stendur á því að hann kom fram með þingsályktunartillögu um málið í fyrra en ekki núna.

„Málið hefur skýrst mun meira síðan þá,“ segir hann og vísar meðal annars í skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands. „Þetta mál á að vera öllum ljóst, stefnan hefur legið fyrir síðan ný ríkisstjórn tók við og það er margbúið að kynna hana í utanríkismálanefnd. Ég er alveg fús og viljugur til að taka umræðu um málið í þinginu.“

Ekki náðist í Bjarna Benediktsson fjármálaráðherra í gær þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir. Í viðtali við Kastljós sagði hann flokkana sem vildu ESB-aðild hafa goldið afhroð í síðustu kosningum.

„Ríkisstjórnin er að fara að vilja þjóðarinnar. Við getum ekki búið við millibilsástand í utanríkismálum. ESB hefur kallað eftir þessu og eðlilegt að við verðum við því og Ísland er því ekki lengur skilgreint sem umsóknarríki.“

Kjarni málsins er afstaða ESB

Ólafur Þ. Harðarson stjórnmálafræðiprófessor vildi ekki tjá sig um lagatæknilega hlið málsins en taldi að pólitískur kjarni þess lægi í viðhorfi og svörum ESB. „Við þurfum að spyrja okkur að því hvert mat ESB á þessu verður,“ segir Ólafur, „Gefum okkur að ný ríkisstjórn tæki við völdum og vildi halda áfram aðild að ESB, þá vitum við ekki hvort ESB muni líta á Ísland sem nýtt aðildarríki eða ekki.“ Ólafur telur að deilur í innanlandspólitík og stjórnskipun á Íslandi varði ekki ESB heldur skipta viðbrögð ESB mestu máli ef einhver viðbrögð fást. Talsmaður sendinefndar ESB hér á landi sagði sendinefndina að svo stöddu ekki bregðast við tilkynningu ríkisstjónarinnar. Brugðist verði við í dag, eða á allra næstu dögum.