Endurskilgreining friðarskyldunnar nauðsynleg

Frá því undirritaður kjarasamningur er samþykktur af báðum aðilum og þar til hann er útrunninn eða hefur verið sagt upp ríkir friðarskylda milli þeirra. Friðarskyldan er óskrifuð meginregla í íslenskum vinnurétti og grundvallast á því meginsjónarmiði að samninga beri að halda. Samningsaðilar mega þannig ekki á samningstímabilinu knýja með skipulögðum aðgerðum fram breytingar á því sem um hefur verið samið.

Hvað launþega varðar þýðir þessi skylda að þeir láta af rétti sínum til aðgerða til að framfylgja kröfum um bætt kjör.

Í 14. grein laga um stéttarfélög og vinnudeilur er fjallað um heimildir til verkfalla og verkbanna. Það er löngu tímabært að skoða hversu vel þau spegla þann vinnumarkað sem við okkur blasir í dag. Á undanförnum áratugum hafa orðið verulegar breytingar á gerð og framkvæmd kjarasamninga. Atvik á vinnumarkaði síðustu ár hafa sýnt að sú þróun hefur meðal annars orðið til þess að illmögulegt er að verja þau kjör sem þó hafði verið samið um og birtingarmynd friðarskyldunnar orðin á þann veg að kjarasamningar verja ekki lengur lágmarkskjör, hvað þá raunkjör eins og þau hafa birst við ráðningu.

Friðarskyldan leggur nefnilega ekki sömu höft á launagreiðanda og launamann. Launagreiðandi getur, í krafti yfirburðastöðu sinnar, ráðist gegn kjörum og réttindum launafólks takmarkalítið. Ef ekki með aðgerðum sem rúmast innan hefðbundinna samskipta á vinnumarkaði, þá í krafti óttans.

Þannig getur launagreiðandi ráðist einhliða gegn launakjörum öðrum en taxtalaunum, þvingað fram breytingar á framkvæmd taxtalaunanna sjálfra, ráðskast með starfssvið og starfsþætti og ákveðið breytingar á hlutfalli framlags og andlags í ráðningarsambandi.

Alvarlegt brot

Launagreiðandi getur jafnframt svipt launamann grundvallarréttindum með því að skapa ótta um röskun á ráðningarsambandi. Þannig hafa margir ungir karlmenn hikað við töku feðraorlofs, eða rýrt það með aðlögun að starfsskyldum, vegna ótta við viðbrögð launagreiðanda. Jafnframt hefur borið í auknum mæli á því að launagreiðendur þverskallist við að uppfylla réttindi sem þó eru skilgreind í kjarasamningi. Nægir þar að benda á tregðu opinberra stofnana við uppfyllingu ákvæða um rétt til námsleyfis undanfarin tvö ár.

Friðarskyldan er talin ekki einungis ná til þess sem í kjarasamningum stendur, heldur einnig til þeirrar venju, sem kann að hafa skapast um framkvæmd kjarasamningsins og til þeirra atriða, sem um var deilt við gerð hans en náðu ekki fram að ganga. Við túlkun á kjarasamningum og umfangi friðarskyldunnar með vísan til samninganna ber að hafa í huga að friðarskyldan er meginregla. Undantekningar frá friðarskyldunni í kjarasamningi eru því túlkaðar þröngt. Dómstólar hafa hins vegar aldrei tekið til úrskurðar atriði sem varða friðarskyldu launagreiðenda og síðustu fimm ár hafa launagreiðendur virt algerlega að vettugi þær samskiptareglur sem launþegahreyfingin taldi sig búa við á vinnumarkaði. Umfangsmiklar einhliða kjaraskerðandi ákvarðanir launagreiðenda eru í raun alvarlegt brot á friðarskyldu.

Margar aðgerðir launagreiðenda á undanförnum árum hafa verið bein atlaga að velferð launþega og þannig verið alveg við mörk ofbeldis, andlegs ef ekki líkamlegs. Það er ekkert í regluverki okkar sem veitir launamanninum vörn gegn slíku framferði.

Við þessar aðstæður hlýtur það að vera stéttarfélögum áhyggjuefni að friðarskyldan virki nær alfarið einhliða og þau hljóta að krefjast þess að hún verði endurskoðuð þannig að jafnræðis verði gætt.

Bandalag háskólamanna hefur sett fram markmið um leiðréttingar á kjörum háskólamenntaðra. Stefnumið sem fælu í sér að fyrirhöfn og kostnaður við öflun og viðhald menntunar endurspeglist í afkomu og starfsumhverfi háskólamenntaðra. Bandalagið er þar að ganga fram með ábyrgum hætti, en fáist viðsemjendur bandalagsins ekki til raunhæfra viðræðna um þessi mál er ljóst að leita þarf nýrra leiða í baráttunni. Stéttarfélög geta ekki unað við aðstæður þar sem þau eru varla virt viðlits, á meðan gagnaðili getur farið sínu fram að eigin geðþótta.