2015 – eða 2020?

Þetta ár halda Norðmenn upp á aldarafmæli kosningaréttar kvenna. Árið 1913 fengu konur jafnan kosningarétt á við karlmenn, og varð Noregur þar með þriðja landið í heiminum sem gat státað af almennum kosningarétti kvenna, á eftir Nýja-Sjálandi (1893) og Finnlandi (1906). Það hefur verið bæði gaman og athyglisvert að fylgjast með þeim ótal viðburðum sem norskar konur hafa efnt til í góðri samvinnu við sveitarfélög og ríkisvaldið, en það síðarnefnda hefur stutt ýmsa atburði með myndarlegu fjárframlagi.

Eitt hefur vakið athygli mína í sambandi við hátíðahöldin. Þannig er að norskar konur fengu þegar árið 1907 kosningarétt með „búhnykk“, eins og Bríet Bjarnhéðinsdóttir átti eftir að kalla íslenska kosningaréttinn síðar. Búhnykkurinn fólst í því að konur urðu að hafa tekjur sem næðu skattalágmarki (400 kr. í bæjum og 300 kr. til sveita) eða eiga menn sem náðu lágmarkinu. Þetta takmarkaði mjög réttindi kvenna; í þingkosningunum árið 1912 voru t.d. 46% kvenna 25 ára og eldri án hans. En 54% höfðu þó réttinn. Með vaxandi tekjum og þeim breytingum sem gerðar voru á skattalöggjöfinni árið 1913 þótti ljóst að flestar konur myndu ná kosningaréttinum og því féllust flestir þingmenn hins annars íhaldssama Stórþings á tillögu um almennan kosningarétt kvenna árið 1913.

Íslenski búhnykkurinn sem Bríet Bjarnhéðinsdóttir nefndi svo í Kvennablaði sínu fólst í því að lögin sem konungur var beðinn að skrifa undir 19. júní 1915 (einungis 14 dögum eftir að hann skrifaði undir lög um jafnan kosningarétt danskra kvenna og karla), veittu aðeins hluta íslenskra kvenna kosningarétt. Íslenskar konur urðu að vera orðnar 40 ára og eldri til að geta kosið! Mér telst svo til að einungis 58% kvenna, 25 ára og eldri, hafi fengið kosningarétt árið 1915. Hefðu íslensku lögin staðið óbreytt hefðu konur ekki fengið almennan kosningarétt fyrr en árið 1930 – og orðið þá mjög aftarlega á merinni í þessum efnum. Danir skáru hins vegar íslenska þingmenn úr snörunni. Lögunum varð að breyta í kjölfar Sambandslaganna 1918, og það var gert árið 1920. Íslendingar hafa ógjarnan þakkað herraþjóðinni eitt eða neitt – og þetta er enn ógreidd þakkarskuld.

Óþrjótandi verkefni

Aðeins 58% kvenna 25 ára og eldri fengu kosningarétt árið 1915. Berum það saman við 54% norskra kvenna árið 1907. Ekki mikill munur það. Norskar kvennahreyfingar hafa aldrei haldið upp á árið 1907 og í fræðiritum er jafnvel ekki á þetta minnst. Almennur kosningaréttur hefur ætíð verið almennur í hugum norskra kvenna, og hann fékkst 11. júní árið 1913. Íslenskar konur gerðu hins vegar 19. júní snemma að hinum íslenska kvenréttindadegi og hafa fagnað áföngum frá 1915 með pompi og prakt.

Ég kann ekki skýringu á því hvers vegna viðbrögð íslenskra kvenna urðu ólík hinna norsku. Kannski er það tilviljun og hefðin; konur hófust strax handa við að finna verkefni til að minnast þessa atburðar, sem þrátt fyrir allt markaði mikil tímamót. Með tíð og tíma reis Landspítalinn, einn fegursti minnisvarði sem hér hefur verið byggður fyrr og síðar. Og það sem einu sinni hefur verið gert verður ekki ógert. Vinna er hafin við að halda árið 2015 hátíðlegt, og væntanlega verður 19. júní þar í heiðurssessi. Kvenfélög og kvenfélagasamtök ætla að minnast tímamótanna og vonir margra standa til að sjálfu hinu háa Alþingi þyki þetta ekki síðra tilefni hátíðahalda en tveggja alda afmæli Jónasar Hallgrímssonar árið 2007, eða Jóns Sigurðssonar árið 2011, sem hafði þó lítinn sem engan áhuga á almennum réttindum manna, og þá ekki kvenna. Þingið veitti rausnarlega til hátíðahalda og rannsóknarverkefna í báðum þeim tilvikum.

Ég vil minna á að íslenskar konur geta ekki fagnað almennum kosningarétti fyrr en árið 2020. Árinu 2015 má vissulega fagna, en ákjósanlegt væri að það markaði upphaf á rannsóknum og sögulegu endurmati á lýðræði og lýðræðisþróun hér á landi og rannsóknir á sögu kvenna og kvennahreyfinga verði efldar. Verkefnin eru óþrjótandi.