Framtíð heilbrigðiskerfisins á Íslandi

Allt frá hruninu árið 2008 hefur íslenska heilbrigðiskerfið verið undir sérstakri smásjá hjá stjórnvöldum og almenningi þar sem niðurskurður, bæði í formi fjármagns og starfskrafts, hefur því miður verið allt of mikill. Þetta hefur ekki aðeins haft áhrif á almenna heilbrigðisþjónustu heldur einnig kostnað, launakjör og þjónustugæði.

Fjárskortur í heilbrigðiskerfinu hefur ekki aðeins verið einangraður við Ísland síðustu ár. Mikill niðurskurður hefur einnig átt sér stað í öðrum nágrannalöndum okkar, bæði annars staðar á Norðurlöndum og í Evrópu.

Við fyrstu sýn telja margir stjórnendur að lausnin við fjárskorti sé fyrst og fremst sú að skera niður laun og störf. Slíkar ákvarðanir hafa oft mjög afdrifaríkar afleiðingar í för með sér sem geta teygt anga sína lengra en marga grunar. Slíkar aðferðir geta þó varla talist lausn þar sem þetta hefur yfirleitt bein neikvæð áhrif á gæði þeirrar þjónustu sem veitt er.

Kennimerki heilbrigðisgeirans

Það er vitað mál að heilbrigðisgeiranum er ekki hægt að líkja saman við aðra þjónustugeira en sannleikurinn er sá að heilbrigðiskerfið er í raun þjónustugeiri út af fyrir sig, með sín eigin kennimerki og kröfur.

Til þess að geta yfirstigið margbreytileikann og kröfurnar sem fyrirfinnast í heilbrigðisgeiranum, verður einstaklingur sem annaðhvort þjónustar eða skipuleggur þjónustu innan heilbrigðiskerfisins að skilja hina mismunandi þætti geirans. Hvort sem það á við um endurskipulagningu á heilbrigðiskerfinu í heild sinni eða einstaka stofnunum, eða þróun nýrrar tækni, þá verður sá hinn sami að hafa hin sérstöku einkenni heilbrigðisgeirans til hliðsjónar.

Heilbrigðisþjónusta einkennist af mjög flóknum ferlum í umönnun sjúklinga sem krefjast yfirleitt mjög náinna samskipta milli mismunandi heilbrigðisstarfsfólks á ólíkum stofnunum. Ófullnægjandi skipulag og aðferðir geta haft veruleg áhrif á heilsu sjúklinga, aukið neyslu á þjónustu, og í alvarlegustu tilvikunum leitt til dauða. Af þessum ástæðum getur þróun nýrra lausna og upplýsingatækni í heilbrigðiskerfinu verið einkar flókið ferli án stöðugs og strangs endurmats. Áhrif nýrra lausna á gæði umönnunar eru óþekkt og illa skipulagðir starfshættir og aðferðir geta haft mjög skaðleg áhrif á sjúklinga og heilbrigðisstarfsmenn.

Það er mikilvægt fyrir einstaklinga, bæði í þróunar- og stjórnunarstöðum innan heilbrigðisgeirans, að taka mið af kennimerkjum sem einkenna heilbrigðisgeirann þegar ákvarðanir eru teknar, og þá sérstaklega þegar þróa á nýjar lausnir sem bæta eiga heilbrigðiskerfið.

Klínísk þekking fyrir hina bestu starfshætti (best-practice) hverju sinni er stöðugt að breytast sem og ný tengsl milli lyfja, aukaverkana og meðferða, ásamt almennri þekkingu á líkamanum og starfsemi hans. Heilbrigðislausnir verða að vera sveigjanlegar og geta bæði aðlagast og gefið greiða leið að nýrri þekkingu.

Deiling á heilsufarslegum upplýsingum er mjög mikilvægur þáttur í því að geta aðstoðað einstaklinga á mismunandi stofnunum. Þess vegna verður heilbrigðiskerfið að vera tilbúið til þess að geta deilt mikilvægum upplýsingum á milli þeirra aðila sem koma að umönnun einstaklingsins.

Hver einasti einstaklingur er frábrugðinn og því getur verið erfitt að staðla allar aðferðir. Hinsvegar verður heilbrigðiskerfið að vera nógu staðlað en á sama tíma sveigjanlegt til þess að geta annast sjúklinga með fjölbreyttar þarfir og það getur verið erfitt að finna hina réttu línu milli sveigjanleika og stöðlunar.

Síðast en ekki síst er heilbrigðiskerfið mjög flókið að því leyti að heilbrigðisstofnunum er stýrt af mismunandi aðilum sem hafa mismunandi hagsmuna að gæta, og þar með breytilegar reglur og tilkynningaskyldur. (Heimild : Garde, Sebastian, and Petra Knaup. „Requirements engineering in health care: the example of chemotherapy planning in pediatric oncology.“ Requirements Engineering 11.4 (2006): 265-278.)

Er heilbrigðiskerfinu viðbjargandi?

Eitt er víst að hvorki núverandi ríkisstjórnarflokkar né aðrir áhrifaaðilar innan heilbrigðiskerfisins á Íslandi búa yfir nægilegri þekkingu til þess að geta ákvarðað framtíð þess.

Erfitt getur reynst að ætla að taka mið af öðrum nágrannalöndum okkar þar sem hin gullna leið að fullkominni heilbrigðisþjónustu er vandrötuð og finnst jafnvel ekki. Hins vegar er þörf á breytingum, og breytingar koma sjaldnast fyrir án áhrifa annars staðar frá.

Ég tel að við þurfum að byrja á því að velta sjónarmiðum stjórnenda á hvolf. Við þurfum að hætta að hugsa út frá peningum og stjórnun, og byrja að leiða, leiðbeina og hlusta á einstaklinginn. Við þurfum að tryggja að ALLIR aðilar ríkisstjórnar, samfélagsins og heilbrigðiskerfisins séu á sama bandi og vilji vinna að sama markmiði.

Bilið milli ríkisstjórnarinnar og starfsmanna heilbrigðiskerfisins er orðið allt of stórt, og við hreinlega neyðumst til þess að stoppa hér og nú ef við ætlum að geta haldið áfram að bjóða upp á almenna heilbrigðisþjónustu á Íslandi.

Báðir aðilar þurfa að leggja niður vopn, setjast niður, og byrja upp á nýtt; því eins og er virðist heilbrigðiskerfið á Íslandi vera statt í miðri hringiðu á beinni leið niður í hyldýpi.

Þó að fjármunir og launakjör séu mjög stór hluti af heilbrigðum rekstri starfs- og þjónustuumhverfis, getum við ekki haldið áfram að hugsa eingöngu um það tvennt, því þegar öllu er á botninn hvolft eru það ekki aðeins heilbrigðisstarfsmenn sem verða fyrir högginu, heldur allt samfélagið, foreldrar, systkini, afar, ömmur, börn, frændur og frænkur.