Eru verðtryggð húsnæðislán afleiður?

Með nýjum verðbréfaviðskiptalögum nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti sem tóku gildi 1. nóvember 2007 breyttust ýmsar mikilvægar reglur sem lutu að því hvernig standa átti að viðskiptum með verðbréf. Markmið laganna var að setja samræmdar reglur um neytendavernd fjárfesta. Samkvæmt lögunum má ekki selja afleiður til almennings. Við setningu laganna var vísitala neysluverðs til verðtryggingar 278,1 stig, en er nú 400,5 stig. Vísitalan hefur því hækkað um 44% frá upptöku laganna og þ.a.l. einnig verðtryggð lán heimilanna.

Það er kristalklárt að verðtryggð húsnæðislán eru afleiður og verður að leiðrétta öll verðtryggð neytenda- og húnæðislán sem þessu nemur því almennir fjárfestar hafa engar forsendur til að meta þá áhættu, sem fylgir verðtryggðum neytenda- og húsnæðislánum.

Hvað er afleiða?

Á Vísindavefnum segir: „Afleiður eru mjög víður flokkur verðbréfa sem öll hafa það sameiginlegt að greiðsluskylda útgefanda og þar með verðmæti afleiðanna fer eftir verðþróun annarrar eignar (hugsanlega margra). Nafnið vísar því til þess að verðmæti afleiðanna leiðir af verðþróun annarra eigna." Enn fremur segir: „Því eru lítil takmörk sett á hverju afleiður geta byggt. Undirliggjandi eignir þurfa til dæmis ekki að vera fjármálaeignir…"

Samkvæmt Wikipedia, frjálsa alfræðiritinu, segir: „Afleiða í viðskiptum er samningur eða fjármálagerningur þar sem undirliggjandi verðmæti þeirra fer eftir verðþróun annarrar eignar eða eigna. Nafnið vísar því til þess að verðmæti verðbréfsins er leitt af verðþróun annarra eigna. Því eru lítil takmörk sett á hverju afleiður geta byggt. Sem dæmi má nefna hlutabréf, húsnæðislán, almenn lán, verðbréf, gjaldmiðla, hagvísitölur eða vextir banka." Jafnramt segir Wikipedia: „Þar sem afleiður eru í eðli sínu samningar á milli tveggja aðila þá eru því nánast engin takmörk sett hvað getur verið sem viðmið, eða undirliggjandi eign, þegar verðmæti afleiðusamningsins er reiknað."

Öll áhættan er hjá lántakanda

Sá aðili sem tekur á sig áhættuna að taka verðtryggð húsnæðislán er hinn almenni íslenski neytandi. Íslensk fjármálafyrirtæki og fjármagnseigendur tryggja sig gegn verðbólguskotum, slæmri hagstjórn, hækkun eldsneytisverðs, launaskriði, hrávöruverðshækkunum, skattahækkunum, fallandi gengi krónunnar o.s.frv. með útgáfu flókinna verðtryggðra húnæðislánaafleiða (verðtryggð húsnæðislán) sem almenningur situr uppi með og hefur enga leið til að vita hver endanleg upphæð til greiðslu er. Almenningur fær lægri vexti, en sem nemur á óverðtryggðu bréfi í staðinn fyrir þessa verðtryggingu fjármálafyrirtækisins og er það enn ein vísbending að um afleiðu er að ræða.

Samkvæmt Fjármálaeftirlitinu eru afleiður skilgreindar sem flóknar fjármálaafurðir, og má eingöngu selja afleiður til viðurkenndra gagnaðila og fagfjárfesta. Almennir fjárfestar njóta sérstakrar verndar sem m.a. felst í því að þeim er óheimilt að taka þátt í flóknum fjármálagjörningum á borð við afleiðuviðskipti. Þess vegna er það mjög líklegt að verðtryggð lán sem seld voru til almennings yfir borðið eftir 1. nóv. 2007 séu ólögleg.

Kynslóðasátt verður að nást

Stjórnmálahreyfingin Hægri grænir, flokkur fólksins ályktar svo að fjármálastofnanir hafi blekkt þúsundir íslenskra heimila til þess að taka verðtryggð neytenda- og húsnæðislánaafleiður frá 1. nóv. 2007, og ætlar flokkurinn að berjast fyrir fullri leiðréttingu á þessum afleiðulánum landsmanna. Skýrsla Hagfræðistofnunar staðfestir enn fremur að gríðarleg mistök hafi átt sér stað við stofnun nýju bankanna við yfirfærslu verðtryggðra lána ef þau verða dæmd ólögleg.