Íslenskar og norskar auðlindir hafsins: Olían og fiskurinn

Í allri umræðu um mikilvæg málefni samfélagsins er æskilegt að grundvallarhugtök séu réttilega skilgreind. Þannig er ljóst að það er í senn íslenskt og alþjóðlegt viðmið að villt og vörslulaus dýr, m.a. fiskurinn í sjónum, eru óeignarhæf á meðan þau eru óveidd, sbr. t.d. rit Churchills og Owens frá árinu 2010, The EC Common Fisheries Policy, bls. 77–78. Á hinn bóginn er hægt að skapa eignarheimildir yfir réttinum til að nýta hin villtu dýr.

Hver á makrílinn?Framangreind atriði mætti skýra með vísan til stjórnkerfis makrílveiða. Þótt sá nytjastofn hafi vanið komur sínar á Íslandsmið fyrir nokkrum árum þá breytti það engu um eignarhaldið á honum, þ.e. enginn á hann á meðan hann er óveiddur. Hins vegar höfðu stjórnvöld í nágrannaríkjum Íslands, Noregur, aðildarríki Evrópusambandsins og Færeyjar, lengi sett reglur um stjórn veiðanna, sem höfðu m.a. í för með sér að íslenska ríkið var útilokað frá því að reglubinda þessar veiðar í skilningi ákvæða úthafsveiðisamnings Sameinuðu þjóðanna.

Þá, sem nú, átti íslenska þjóðin ekki makrílstofninn. Hins vegar eftir að hann fannst í veiðanlegu magni á Íslandsmiðum sköpuðust raunhæf lagaleg úrræði fyrir íslensk yfirvöld að taka þátt í að setja reglur um stjórn veiðanna.

Af ofangreindu leiðir að yfirlýsingar hér á landi um sameign þjóðar á nytjastofnum skapa hvorki lagalegan eignarrétt fyrir þjóð né ríki. Alþingi hefur hins vegar heimildir til að setja reglur um stjórn fiskveiða í atvinnuskyni og leggja á skatta, enda sé reglusetning um þessi málefni í samræmi við grundvallarreglur stjórnarskrárinnar.

Að bera saman epli og appelsínuÍ öllum samanburði er æskilegt að bera ekki saman epli og appelsínu. Þannig er orðið algengara hér á landi að stjórn fiskveiða á Íslandi sé borin saman við stjórn nýtingar á olíu við Noregsstrendur. Þetta er ósanngjarn samanburður, m.a. vegna þess að enginn hefur haft áþreifanlega og sérgreinda atvinnuhagsmuni af nýtingu tiltekinnar olíulindar út á rúmsjó áður en stjórnvöld hefjast handa að setja reglur um efnið, en slíkt á ekki við um nýtingu fisksins í sjónum.

Þetta leiðir til þess að sá valkostur er fyllilega eðlilegur að ríkið selji á uppboði leyfi til að rannsaka og nýta olíuauðlindina á meðan sú aðferð er sjaldgæf þegar kemur að upphaflegri hönnun meginþátta stjórnkerfa fiskveiða, m.a. vegna lögvarðra atvinnuhagsmuna þeirra sem eru að stunda fiskveiðar. Þessi aðstaða á ekki síst við í rótgrónum fiskveiðisamfélögum eins og á Íslandi og í Noregi.

Af ofangreindu leiðir, að eðlilegt er að bera saman myndun fiskveiðiréttinda á Íslandi við sambærilegar reglur í Noregi. Sé það gert, kemur í ljós að norsk stjórnvöld hafa á undanförnum áratugum skilgreint nýtingarheimildir eigenda fiskiskipa með hliðsjón af fyrri þátttöku þeirra í fiskveiðum, rétt eins og gert hefur verið í öllum megindráttum á Íslandi.

Af norskum olíutekjum og norskum ríkisstyrkjumNorska ríkið hefur haft háar tekjur af olíu– og gasvinnslu en á hinn bóginn hefur það eytt fjármunum til að styðja við bakið á rekstri útgerðar– og fiskvinnslufyrirtækja. Dregið hefur verið verulega úr þessum árlegu ríkisstyrkjum undanfarna tvo áratugi, sbr. t.d. rit norsku Fiskistofunnar, Økonomiske og biologiske nøkkeltal frå dei norske fiskeria, År 2010, bls. 32.

Höfundur er lögfræðingur og gegnir stöðu sérfræðings við Lagastofnun Háskóla Íslands. Sérfræðingsstaðan hefur verið fjármögnuð á grundvelli tveggja samstarfssamninga Lagastofnunar og Landssambands íslenskra útvegsmanna.