Fjöldi aðildarríkja ESB getur orðið fjötur um fót

Umræður um framtíð Evrópusambandsins, ESB, hafa verið miklar og ítarlegar að undanförnu og ekki að ófyrirsynju. Evrópusambandið líkt og heimurinn allur hefur þurft að glíma við fjármálakreppu sem hefur nú náð inn í innsta kjarna sambandsins. Þessi kreppa birtist m.a. í skuldakreppu vegna óráðsíu og skuldasöfnunar einstakra aðildarríkja. Viðbrögð sambandsins við skuldakreppunni fram til þessa hafa verið fálmkennd, ótraustvekjandi og komið seint fram. Margir eru fyrir vikið löngu búnir að afskrifa sambandið og þá sérstaklega evrusamstarfið.

Nú er rætt um það af fullri alvöru að Grikkir þurfi að yfirgefa evrusvæðið þó engin formleg útgönguleið sé til samkvæmt sáttmálum sambandsins. Það er erfitt að taka ákvörðun um að lána mikla fjármuni til þess sem er þegar skuldugur upp fyrir haus og getur ekki gefið tryggingu um að hann greiði fjármunina til baka. Ekki er langt síðan við Íslendingar vorum í sömu stöðu og Grikkir. Hagfræðingar keppast um að skilgreina til hvaða ráða Evrópusambandið þarf að grípa til að takast á við núverandi aðstæður og sýnist sitt hverjum í því efni. Það eru hins vegar fleiri hliðar á þessu máli sem vert er að skoða, hliðar sem snúa að stofnanauppbyggingu Evrópusambandsins.

SkuldakreppanKreppan sem nú ríkir er í eðli sínu flóknari að mörgu leyti en fyrri kreppur sem Evrópusambandið hefur þurft að glíma við. Hér kemur til alþjóðavæðingin, samþætting fjármálakerfis, frjálsir fjármagnsflutningar yfir landamæri og fleiri þættir sem gera það að verkum að fæst ríki eru eyland og aðgerðir í einu ríki hafa áhrif í öðru. Skuldakreppa sem kallar á snör handtök, hraða úrvinnslu, öfluga eftirfylgni og framkvæmd. Í fyrri kreppum voru aðildarríki sambandsins færri sem einfaldaði allar aðgerðir jafnframt sem í flestum tilfellum var svigrúm til að takast á við þær yfir lengri tíma. Tillögurnar sem loksins voru settar fram til að leysa úr skuldakreppunni til lengri tíma litið munu heldur ekki einfalda samstarfið þar sem um er að ræða sáttmála sem verður með einhverjum hætti utanáliggjandi öðrum sáttmálum Evrópusambandsins.

Fjöldi aðildarríkja er að verða fótakefliHröð fjölgun aðildarríkja og lítt breytt ákvörðunartökukerfi er að verða eitt af stærstu vandamálum sambandsins og dregur úr möguleikum þess að bregðast við kreppum eins og þeirri sem herjað hefur frá alþjóðlega fjármálahruninu árið 2008. Fjöldi og margbreytileiki aðildarríkja er orðinn slíkur að erfitt er að gera breytingar á stefnu og löggjöf sambandsins. Ferlið er hægfara og getur ekki að óbreyttu kerfi gengið hratt fyrir sig.

Staðreyndin er sú að aðildarríkin eru ólík og með ólíka stjórnmálamenningu og reglur þar að lútandi sem gerir sambandinu erfitt um vik. Írar og Danir telja sig til að mynda þurfa að senda minnstu breytingar sem lagðar eru til fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu. Stjórnarskrárdómstóll Þýskalands hefur æ meiri afskipti og athugasemdir gert við löggjöf sambandsins og svona mætti áfram telja. Hér hefur neitunarvald aðildarríkja í mörgum málaflokkum einnig mikið að segja jafnframt því að óhemju tímafrekt er að senda breytingar á sáttmálum fyrir þing allra aðildarríkjanna.

Í stuttu máli þá hefur ekki tekist að breyta ákvarðanatökuferli sambandsins með þeim hætti að sambandið geti brugðist hratt við aðstæðum eins og skuldakreppunni nú. Á sama tíma og sambandið þarf að dýpka samvinnuna til að geta tekist á við fjármálakreppur og draga þarf úr valdi aðildarríkjanna þá er aðildarríkjum að fjölga sem flækir málin meira en nokkru sinni fyrr. Ekki má heldur horfa framhjá þeirri staðreynd að almenningur í flestum aðildarríkjunum er á móti auknum samruna og gerir æ meiri kröfur um beinna lýðræði og að ákvarðanir séu teknar heima fyrir. Það hefur reyndar verið stefna sambandsins undanfarin ár með svokallaðri nálægðarreglu. En það er ekki bæði sleppt og haldið.

Lærdómurinn af þessari síðustu kreppu verður líklega sá að Evrópusambandið verður að koma sér upp hraðvirkari ákvarðanatöku ef það á að geta brugðist við kreppum í síkvikum og breytilegum heimi. Það er ekki sjálfgefið og það mun hugsanlega stranda á samþykki margra aðildarríkja að gefa meira eftir af fullveldi sínu til Brussel.