„Snákarnir okkar“

Kristján G. Arngrímsson skrifar um samfélagsmál.

Fyrir tæpum fjórum árum kom út í Bandaríkjunum bók sem er núna farin að vekja nokkra athygli hérna á Íslandi, í ljósi atburða undanfarinna ára. Bókin heitir Snákar í jakkafötum (Snakes in Suits) og fjallar um siðblindu í viðskiptalífinu.

Fjallað var um þetta efni í Fréttaaukanum í Sjónvarpinu um daginn, þar sem geðlæknir sagði m.a. frá bókinni, sem er eftir þá Paul Babiak og Robert D. Hare. Viðfangsefnið í þættinum var, hvort siðblinda kynni að hafa að einhverju leyti valdið því hvernig íslenskt viðskiptalíf þróaðist, með skelfilegum afleiðingum.

Vorið 2006, skömmu eftir að bókin kom út, skrifaði ég stutta grein um hana í Moggann. Þá var tíðarandinn reyndar þannig, að ekki mátti halla orði að útrásarvíkingunum. Þeir voru „strákarnir okkar", líkt og handboltalandsliðið. Þess vegna fjallaði greinin á yfirborðinu um stjórnendur Enron, sem þá voru nýdæmdir.

Núna eru þessir sömu útrásarvíkingar orðnir „snákar" - og eru meira að segja enn í jakkafötunum og á Range Roverunum - og við viljum ekkert kannast við að þeir tilheyri okkur lengur, nú þegar komið er að skuldadögunum. En hvort sem okkur líkar betur eða verr, þá eru þeir „snákarnir okkar".

Lítum í eigin barm. Við bárum þá á höndum okkar; fjölmiðlar flöðruðu upp um þá og við gleyptum í okkur endalausar „fréttir" um það sem þá hét „endurfjármögnun" en nú er komið í ljós að var ekki annað en að taka meira lán til að borga fyrri lán - eins og þegar maður borgar yfirdráttinn með kreditkortinu.

Mogginn - sem var þá vinnustaður minn - fór í heimsókn til Björgólfs í London og birti um hann svo ógagnrýna lofrullu að helst minnti á „fréttir" í Prövdu um Brésnév hér á árum áður. Þetta, og svo margt, margt annað, var í einu orði sagt skelfileg fjölmiðlun. Þetta var ekki fréttaflutningur, þetta var flaður; stimamýkt og höfðingjasleikjuskapur.

Og við kokgleyptum þetta allt. Nú verða áreiðanlega margir til að mótmæla því að ég skuli segja „við". Líklega eru það þeir sömu og á sínum tíma skömmuðu mig fyrir að hallmæla útrásarvíkingunum æðislegu.

Þess vegna sitjum við uppi með IceSave, eins og iðandi snákapytt sem við grófum sjálf. Hann er kannski eða kannski ekki lagaleg skuldbinding, en hann er, hvort sem okkur líkar betur eða verr, alveg áreiðanlega siðferðisleg skuldbinding.

Höfundur er menntaskólakennari.