Með húsvernd upp úr lægð

Menningararfur þjóðarinnar getur haft miklu hlutverki að gegna í áætlunum um enduruppbyggingu samfélagsins. Minjavarsla í víðum skilningi snýst ekki aðeins um fortíðina heldur getur átt stóran hlut í endurreisn samfélagsins til framtíðar. Auðvelt er að sýna fram á að fjárfesting í menningararfinum er umhverfisvæn, sjálfbær og mælanlega árangursrík lausn á niðursveiflu. Endurbætur á eldri byggingum skapa hlutfallslega fleiri störf en nýbyggingar, sé miðað við kostnað, auk þess sem sögulegar byggingar liggja hjörtum íbúa nær en nýbyggingar og gefa góða staðarímynd. Fólki líður vel í sögulegu umhverfi.

Því hefur verið haldið fram að efnahagslegar lægðir séu góðar fyrir húsvernd, því þá minnki fjárráð til nýbygginga og meiri áhersla sé lögð á viðhald og endurbætur á þeim húsakosti sem fyrir er í landinu. Sé tekið mið af fjölda umsókna í Húsafriðunarsjóð og fyrirspurna til skrifstofu Húsafriðunarnefndar má leiða líkur að því að í þessu felist sannleikskorn.

Þeim sem ekki er tamt að setja húsvernd á oddinn og sáu eldri húsum allt til foráttu í undangengnu góðæri sökum þess að þau stæðu í vegi fyrir „eðlilegri þróun og nýbyggingum“, sjá nú tækifæri í eldri byggð og snúa sér í auknum mæli að viðhaldi og endurbótum á henni. Um mikilvægi þess að viðhalda og varðveita til næstu kynslóða þeim hluta byggingararfsins, sem talinn er hafa varðveislugildi, er óþarfi að fjölyrða hér. Þetta er öllum ljóst, en hins vegar eru margir tilbúnir að slaka á kröfum um varðveislu þegar staðið er frammi fyrir möguleikanum á skjótfengnum gróða. Þannig hefur ótöldum listaverkum á sviði byggingarlistar sem og óbætanlegum þjóðminjum verið breytt eða þau hafa beinlínis horfið af sjónarsviðinu undanfarin ár en við það hefur umhverfi okkar, sérstaklega í þéttbýli, hlotið skaða af.

Skipta má örvandi áhrifum menningararfsins á efnahagsbata í niðursveiflu, í þrjú meginatriði:

Í fyrsta lagi er um efnahagslegan ávinning að ræða. Framkvæmdir við endurnotkun, endurbætur og varðveislu byggingararfsins eru hlutfallslega mannfrekari en nýframkvæmdir og stuðla því að meiri atvinnu allt í kringum landið en efniskostnaður er aftur á móti mun minni. Reynslan sýnir að opinberir styrkir og afslættir af opinberum gjöldum vegna slíkra framkvæmda laða fram margfaldað framlag frá einkaaðilum. Fjárfesting í menningararfi hefur bein áhrif á vöxt menningartengdrar ferðaþjónustu sem leiðir til efnahagslegra hagsbóta þegar horft er til framtíðar.

Í öðru lagi er um að ræða umhverfislegan ávinning. Hefðbundin byggingarefni eru í öllum aðalatriðum vistvæn. Viðhald eldri húsakosts stuðlar ekki einungis að varðveislu þeirrar orku og byggingarefna sem nýtt voru við byggingu hússins, heldur minnkar það þörfina á óvistvænni förgun og framleiðslu nýrra efna.

Í þriðja lagi kemur til félagslegur og menningarlegur ávinningur. Skilningur og umhyggja fyrir menningararfi þjóðarinnar eykst stöðugt, jafnvel í efnahagslegum óstöðugleika. Fólki er annt um sína arfleifð. Sagan og menningararfurinn eru samofin hugmyndum okkar og tilfinningum fyrir umhverfinu, bæði nærumhverfi og landsins alls. Sameiginlegur menningararfur skipar stóran sess í samheldni samfélaga og er því mikilvægur áhrifavaldur á lífsgæði.

Nýlegt úrræði að fella niður virðisaukaskatt af viðhaldi fasteigna ásamt skattaívilnunum er mikilvægt skref í þessu samhengi en jafnframt er kallað eftir því að sjóðir sem veita styrki til endurbóta á eldri byggingum verði efldir. Menningararfurinn er árangursríkt verkfæri til örvunar efnahagslegrar endurreisnar og atvinnusköpunar.