Með almannahagsmuni að leiðarljósi

Fullyrðingar um að búið sé að slá skjaldborg um hrunbankana og hrunfyrirtæki heyrast nú æ oftar. Bankarnir eru gagnrýndir fyrir að starfa á sömu forsendum og fyrir hrun og fyrir að afskrifa skuldir fjárglæframanna og fákeppnisfyrirtækja.

Við höfum nú þegar mörg dæmi um að viðskiptalegar, skynsamlegar ákvarðanir bankanna - eins og það heitir hjá Samkeppniseftirlitinu - séu ekki alltaf í samræmi við hagsmuni markaðarins/samfélagsins. Hagfræðingar kalla þetta vandamál markaðsbrest. Banki sem leitast aðeins við að hámarka endurheimtur skulda nær því markmiði með því að viðhalda fákeppnisfyrirtækjum en það þýðir hins vegar minni samkeppni (samkeppnisaðilum sem ekki hafa fengið afskrifaðar skuldir er ýtt út af markaði) og hærra verð til neytenda. Löggjafinn þarf að setja almenn viðmið sem hafa á til hliðsjónar þegar ákvarðanir eru teknar um fjárhagslega endurskipulagningu fyrirtækja og sjá til þess að þeim verði framfylgt. Viðmið eins og sanngirni, gegnsæi, virk samkeppni, dreift eignarhald og byggðafesta.

Innri starfsemi bankanna hefur enn ekki verið endurskoðuð, þar sem eigendahópurinn er ekki kominn á hreint. Hætta er á að ákvarðanir um afskriftir á skuldum fyrirtækja mótist af hagsmunum einstakra starfsmanna bankanna sem vilja fela mistök í útlánum fyrir hrun. Þetta vandamál kallast umboðsvandinn en hann getur birst sem mikil tregða bankanna til að skipta út eigendum og stjórnendum fyrirtækja. Nauðsynlegt er að setja almennar reglur eins og að víkja eigi eigendum og stjórnendum sem bera ábyrgð á meira en þrefaldri skuldsetningu fyrirtækisins miðað við virði eignanna. Auk þess þarf að tryggja aðkomu erlendra sérfræðinga að ákvarðanatökunni sem veita eignaumsýslufélögum bankanna ráðgjöf.

Þessi vandamál (markaðsbrestur og umboðsvandi) réttlæta afskipti löggjafar- og framkvæmdavaldsins. Í dag er takmarkað eftirlit með fjárhagslegri skipulagningu fyrirtækja, þar sem enn vantar lagaheimildir fyrir eftirlitsaðila eins og FME, Samkeppniseftirlitið og Eftirlitsnefndina (sértæk skuldaaðlögun) til að hafa afskipti af ákvörðunum bankanna. Auk þess þarf að skýra verkaskiptingu milli þessara aðila. Fljótlega verður gripið til aðgerða til að tryggja virkt eftirlit með starfsemi bankanna. Auk þess er brýnt að setja bönkunum almenn viðmið sem móta eiga ákvarðanatökuna og þrýsta á um skýrari verkferla og aðkomu erlendra sérfræðinga.

Höfundur er þingkona Vinstri grænna.