Kallar á tafarlausar aðgerðir hjá átta ríkistofnunum

Fjárhagsstaða átta ríkisstofnana er svo alvarleg að ástæða er til að bregðast tafarlaust við. Verst er hún þó hjá Landbúnaðarháskóla Íslands og Námsmatsstofnun.

Uppsafnaður halli þessara stofnana er svo mikill að ekki verður unnið á honum innan eðlilegra tímamarka nema með því að skerða þjónustu verulega, veita þeim viðbótarfé eða blöndu af hvoru tveggja.

Þetta kemur fram í nýrri úttekt Ríkisendurskoðunar. Þar segir að verði ákveðið að skerða þjónustu þarf menntamálaráðuneytið að gefa skýr fyrirmæli um forgangsröð verkefna. Verði ákveðið að veita stofnununum viðbótarfé er brýnt að áður liggi fyrir mat á ábyrgð forstöðumanna á rekstrarvanda þeirra.

Í ársbyrjun 2009 ákvað Ríkisendurskoðun að gera átak í eftirliti með fjármálastjórn ráðuneyta og stofnana. Meðal annars var lagt mat á rekstraráætlanir 50 valinna stofnana og hvort líkur væru á að fjárlög ársins héldu.

Einnig voru kannaðir vissir þættir innra eftirlits og hvort samdráttur fjárveitinga hefur haft áhrif á magn og gæði þjónustu. Þá var leitað eftir upplýsingum um með hvaða hætti stofnanir hafa undirbúið frekari lækkun fjárveitinga á árinu 2010.

Helstu niðurstöður eru að Ríkisendurskoðun telur verulegar líkur á að fjárlög ársins 2009 haldi hjá 28 af þessum 50 stofnunum en ekki að óbreyttu hjá 12 þeirra. Nú í lok júní telur Ríkisendurskoðun ómögulegt að segja til um hvort fjárlög munu halda hjá 10 stofnunum. Fimm stofnanir voru ekki með samþykktar áætlanir í byrjun maí, þ.e. Menntaskólinn á Ísafirði, Listasafn Íslands, Landhelgisgæsla Íslands, Heilbrigðisstofnun Suðurlands og Náttúrufræðistofnun Íslands. Þessi staða er ólíðandi.

Hjá rúmlega helmingi stofnananna 50 hefur þjónusta nú þegar verið skert en þó yfirleitt ekki grunnþjónusta. Ljóst er að hjá töluverðum hluta stofnananna hefur álag aukist verulega vegna efnahagsástandsins. Spurn eftir þjónustu hefur víða aukist á sama tíma og skera hefur þurft niður vinnu starfsmanna. Af 23 stofnunum sem gera ráð fyrir óbreyttri þjónustu eru 8 með rekstraráætlanir sem ekki eru í samræmi við fjárheimildir.

Almennt eru rekstraráætlanir stofnana sem athugun Ríkisendurskoðunar náði til ágætlega unnar og eftirlit með framgangi þeirra reglulegt. Nokkuð er þó um að tekjuáætlanir hafi ekki staðist á fyrstu þremur mánuðum ársins enda var í einhverjum tilfellum ekki tekið nægilegt tillit til efnahagsástandsins við gerð þeirra.

Hjá töluverðum fjölda stofnana gefa tölur eftir fyrstu þrjá mánuði ársins ekki nægilega rétta mynd af rekstrinum, annars vegar vegna þess að tekjur hafa ekki verið bókaðar nógu reglulega og hins vegar þar sem útgjalda- og tekjudreifing hefur orðið önnur en áætlað var. Of margar stofnanir nota sjálfar aðra áætlun en þá sem skráð er í fjárhags- og bókhaldskerfi ríkisins. Ríkisendurskoðun gagnrýnir þetta.

Að mati Ríkisendurskoðunar eru stofnanir ekki nógu langt komnar við að undirbúa fyrirsjáanlega lækkun fjárveitinga á næsta ári. Ástæðan er að hluta til sú að útgjaldarammar ráðuneytanna liggja ekki fyrir. Að mati Ríkisendurskoðunar ættu ráðuneyti og stofnanir þó að geta hafið vinnu við að meta hvaða áhrif yfirvofandi niðurskurður mun hafa á rekstur stofnana og ákveða til hvaða sparnaðaraðgerða verði gripið.

Nokkur fjöldi stofnana hefur þó hafið vinnu við að forgangsraða verkefnum með niðurskurð í huga og er sú vinna alla jafna til fyrirmyndar að mati Ríkisendurskoðunar.