Voru lög brotin?

Óhætt er að fullyrða að ekki hafi allir fagnað ákaft þegar Seðlabanki Íslands tilkynnti óvænt um helmingshækkun stýrivaxta sinna. Margir höfðu átt von á auknu aðhaldi í peningamálastefnunni í kjölfar tilkynningar um formlegar viðræður við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn (IMF), en svo rosaleg hækkun kom illa við íslenskt viðskipta- og athafnalíf, sem hefur mátt þola svo mörg áföll síðustu daga og vikur.

Auk þess var stutt síðan Seðlabankinn hafði lækkað vextina nokkuð ríflega, einkum með þeim augljósu rökum að aðstæður í þjóðarbúskapnum væru gjörbreyttar, samdráttur væri þegar orðinn nokkur og eftirspurn og væntingar hefðu hríðfallið.

Nokkuð almennur stuðningur hefur verið hér á landi við þá ákvörðun að leita á náðir Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Flestum ber saman um að aðrir kostir hafi tæpast verið fyrir hendi. Í rökstuðningi fyrir vaxtahækkuninni vísaði bankastjórn Seðlabankans til samkomulagsins við IMF og sagði að í því fælist beinlínis að fyrir staðfestingu þess skuli Seðlabankinn hafa hækkað stýrivexti í 18 prósent. Enn fremur var vísað til þess að við hrun bankakerfisins og harkalegar ytri aðgerðir sem í kjölfarið fylgdu hafi gjaldeyrismarkaður þjóðarinnar lamast á svipstundu. Frekari takmarkanir á gjaldeyrisviðskiptum væru því óhjákvæmilegar og aðhaldssamt vaxtastig sömuleiðis.

Formaður bankastjórnar Seðlabankans lagði áherslu á samstöðu í máli sínu á blaðamannafundi þegar ákvörðunin var kynnt. Að allir yrðu að róa í sömu átt. Hann neitaði að upplýsa um sína persónulegu skoðun á vaxtahækkuninni, en vísaði þess í stað til samkomulags IMF og ríkisstjórnarinnar. Það sjónarmið var svo ítrekað með afgerandi hætti með sögulegri yfirlýsingu bankans í gær, þar sem trúnaði var beinlínis aflétt í þeim tilgangi að sýna fram á að samkomulag hafi orðið um slíka vaxtahækkun, jafnframt sem því var vísað á bug að ráðherrar í ríkisstjórn gætu hafa undrast vaxtahækkunina á þeim forsendum að ekkert slíkt ákvæði væri í samningsgerðinni.

Hvernig ber að túlka slíkar skeytasendingar milli Seðlabanka og ríkisstjórnar? Sýna þær ekki ágreining milli aðila sem ávallt eiga að standa saman, einkum við þær aðstæður sem nú eru uppi? Er hafið ímyndarstríð um það hverjir beri ábyrgð á óvinsælum ákvörðunum? Eru einhver fordæmi fyrir fyrir slíkum yfirlýsingum af hálfu Seðlabanka, þar sem beinlínis er sett ofan í við ráðherra í ríkisstjórn?

Málið á sér aukinheldur fleiri hliðar. Svo vill til að Seðlabankinn er sjálfstæður samkvæmt lögum. Hann fer með ákvörðunarvald í peningamálum og á hvorki að taka við fyrirskipunum frá alþjóðastofnunum né stjórnmálamönnum. Í samþykkt bankastjórnar er skýrt kveðið á um starfsreglur um undirbúning, rökstuðning og kynningu ákvarðana í peningamálum. Er yfirlýsing Seðlabankans til marks um að farið hafi verið á svig við þau lög? Telur bankinn að hann hafi fengið bein tilmæli frá ríkisstjórn eða alþjóðastofnun? Til yfirlýsinga hvaða ráðherra er hann að vísa með yfirlýsingu sinni?

Svara við þessum spurningum og fleirum hlýtur að vera að vænta á næstu dögum. Ef það er rétt, sem margt bendir til, að bankastjórar Seðlabankans fari ekki lengur með stjórn peningamála, væri hyggilegt að fá það formlega á hreint sem allra fyrst.