Gæðastýring, landnotkun og sauðfé

Sauðkindin hefur verið hluti af lífi íslensku þjóðarinnar allt frá því að land byggðist en segja má að ræktun hennar hafi tekið hvað mestum breytingum á síðustu árum. Búum í sauðfjárrækt hefur fækkað og þau stækkað nokkuð. Þau eru nú rúmlega 1.800, en þá eru talin bæði þau sem stunda sauðfjárrækt eingöngu og þar sem hún er stunduð með öðrum búgreinum. Fé hefur jafnframt fækkað og vetrarfóðraðar kindur eru nú 455 þúsund.

Framleiðsla á kindakjöti hefur þó haldist að mestu óbreytt þar sem afurðir eftir hverja kind hafa aukist á móti. Jafnframt hafa gæði afurðanna aukist gríðarlega á skömmum tíma en hlutfall lambakjöts sem lendir í tveimur efstu gæðaflokkum þess hefur fimmfaldast frá 1999 og er nú tæpur fjórðungur.

Árið 2003 hófst gæðastýring í sauðfjárrækt. Í henni felst að þeir sem taka þátt í henni vinna eftir ákveðnum aðferðum við framleiðsluna. Í þeim felast meðal annars kröfur um aðbúnað og umhverfi sauðfjár, skýrsluhald, jarðrækt, fóðrun, heilsufar, lyfjanotkun, afurðir, landnýtingu og fleira. 71% sauðfjárbænda hefur nú fengið framleiðslu sína samþykkta sem gæðastýrða og sú tala fer sífellt hækkandi. Þessi 71% af búunum standa þó fyrir 85% af framleiðslunni. Þau bú sem ekki eru með eru því flest í minna lagi.

Þeir sem taka þátt í gæðastýringu þurfa að halda viðurkenndar skýrslur um sinn fjárstofn og afurðir hans, skrá alla fóðuröflun, notkun á tilbúnum áburði og lyfjum. Að auki þurfa þeir, eins og allir aðrir sauðfjárbændur, að einstaklingsmerkja allan sinn bústofn þannig að hver gripur er rekjanlegur. Allir sauðfjárbændur þurfa jafnframt að tryggja fénu góðan aðbúnað skv. sérstakri reglugerð þar um.

Stærsti þátturinn í gæðastýringunni eru þó reglur um landnýtingu. Í reglugerð eru settar ákveðnar reglur um landnotkun þannig að ekki er heimilt að nýta land til sauðfjárræktar nema landið þoli það skv. mati viðurkenndra fagaðila. Landgræðslan hefur hingað til séð um að meta það hjá bændum hvort landið þolir þá beit sem áætluð er. Þetta gildir bæði um þau lönd sem bændur eiga eða ráða sjálfir og líka um sameiginleg lönd eins og afrétti. Sé landið ekki í nægilega góðu ástandi verður að gera tímasetta og skilgreinda landbótaáætlun um úrbætur. Á fræðaþingi landbúnaðarins í febrúar sl. fjallaði Gústav Ásbjörnsson hjá Landgræðslunni um stöðu þessara mála. Þar kom fram að 90% þátttakenda í gæðastýringu í sauðfjárrækt stóðust mat Landgræðslunnar á landnotkun án athugasemda. 9,7% í viðbót höfðu gert landbótaáætlun en 0,3% stóðust ekki kröfurnar. Mikið starf er unnið skv. landbótaáætlununum. Sem dæmi má nefna kom fram í máli Gústavs að sumarið 2007 unnu framleiðendur með gildandi landbótaáætlanir að uppgræðslu um 4000 hektara lands.

Fyrir utan þetta starfrækir Landgræðslan verkefnið „Bændur græða landið" þar sem 650 bændur um land allt vinna að uppgræðslu í samstarfi við stofnunina. Áætlað er að þessi hópur bænda hafi unnið að uppgræðslu á rúmlega 6000 ha lands á árinu 2006. Í fréttabréfi Landgræðslunnar um verkefnið árið 2007 segir m.a.: „Bændur hafa verið einstaklega samvinnufúsir, tekið vel á móti starfsmönnum og sýnt verkinu áhuga og skilning."

Sauðfjárbændur leggja því mikla áherslu á ábyrga nýtingu lands í samstarfi við fagaðila á þessu sviði enda er landið sameiginleg auðlind okkar allra. Hver kynslóð bænda og í raun landsmanna allra þarf að skila því til næstu kynslóðar í betra ástandi en hún tók við því.

Höfundur er framkvæmdastjóri Landssamtaka sauðfjárbænda.