Halló, halló, staldraðu við!

Fjölmiðlar - Björgvin Ólafsson Mér hefur virst fjölmiðlaumræðan snúast svolítið um keisarans skegg og vanta stefnumótunarumræðu og yfirsýn. Hvernig fjölmiðla viljum við? Ég veit ekki um neina nema harðsvíraða frjálshyggjupostula sem eru ekki sammála því að það verði að setja lög um eignarhald á fjölmiðlum og flestir eru sammála um að það þurfi að taka á málefnum RÚV og nefna nefskatt í stað afnotagjalda, setja það á fjárlög, breyta því í hlutafélag eða jafnvel selja það. En hvað svo? Það eru til þrjár megingerðir sjónvarpsstöðva; almenningssjónvarp, áskriftarsjónvarp og auglýsingasjónvarp. RÚV er almenningssjónvarp rekið af ríkinu og hlutverk þess á að vera að viðhalda tungunni, þjóðerninu og styrkja sjálfsmynd og menningu okkar. Stöð 2, Sýn og Bíórásin eru áskriftarsjónvarpsstöðvar, þeirra hlutverk er að selja afþreyingu. Popptíví og Skjár einn eru auglýsingastöðvar, þær eru opnar öllum, fjármagnaðar af auglýsingum sem borga fyrir efnið sem í þeim er. Milli þessara flokka er ekki samkeppni og útilokað að bera þessar stöðvar saman nema innan hvers flokks fyrir sig. Í almenningssjónvarpi á að vera efni sem kemur okkur við sem þjóð, hlutlausar ábyrgar fréttir, umræður um þjóðmál, íslenskt menningarefni, þættir um íslensk málefni, sögu og tungu. Þar á allt að vera á íslensku nema það hafi sérstakt menningargildi eða að sérstakar aðstæður krefjist þess, ekkert erlent fjöldaframleiðsluefni nema það hafi klára skírskotun í íslenska menningu. Íslenskt almenningssjónvarp á að vera án auglýsinga og kostunar og hafa nægjanlegt svigrúm til að kaupa íslenska menningar- og þjóðmálaþætti af innlendum kvikmyndagerðarmönnum. Dagskrárstefnan á að vera íslensk menning og þjóðmál, á íslensku, basta. Að láta Ríkisútvarpið keppa við áskriftar- og auglýsingasjónvarp á dagskrár-, kostunar-, og auglýsingamarkaði skekkir verulega landslagið og gerir alla samkeppni fáránlega. Áskriftarsjónvarp er svo allt annars eðlis. Þar kaupum við okkur þá afþreyingu sem hugur okkar stendur til. Hvort heldur það er fótbolti, amerískar sápur eða kvikmyndir. Í kjölfar stafrænnar byltingar í sjónvarpi sem væntanlega er á næstu grösum, verður áskriftarsjónvarp þannig að við borgum aðeins fyrir það sem við horfum á og efni þeirra verður æ meira sérhæft eins og sést á þróuninni varðandi Sýn og Bíórásina. Við fáum íþróttarásir, barnarásir, fréttarásir, kvikmyndarásir, þáttarásir osfrv. Það er eðlilegt að sett séu lög um eignarhald á áskriftarsjónvarpi og jafnvel má færa að því rök að hvorki ættu að vera auglýsingar né kostun í áskriftarsjónvarpi. Lög um eignarhald og auglýsingar eiga að tryggja að neytendur fái þá dagskrá sem þeir borga fyrir, að áskriftargjöldin fari óskipt í það að kaupa efni. Auglýsingasjónvarp er svo einn flokkurinn enn. Þar er allt annað upp á teningnum, úrval á dagskrárefni fyrir opnar auglýsingastöðvar er ekki eins nýtt og gott og fyrir aðrar stöðvar og ég sé ekkert sem mælir gegn því að hver sem er geti opnað þessháttar sjónvarpsstöð svo fremi að það sé skýrt hverjir eiga hana. Ef markaðsráðandi fyrirtæki á matvörumarkaði vill opna matreiðslusjónvarp og auglýsa vöruna sína þar ætti það að vera í góðu lagi. Við vitum hver á hana, við vitum hver auglýsir í henni og ef þeim tekst að búa til stöð sem nær einhverju áhorfi geta þeir hækkað auglýsingaverðið og kannski grætt nokkrar krónur í viðbót á verkefninu. Ég sé ekki að það þurfi neinar takmarkanir á eignarhaldi á svona stöðvum. Landslagið lítur þá svona út: Við höfum eina ríkisstöð sem er íslenskt almenningssjónvarp og hefur það eitt að markmiði að styðja við íslenska menningu og þjóðerni, rekur óháða fréttatofu án afskipta stjórnmálaflokka og sinnir þjóðmálaumræðu á hlutlausum og breiðum grundvelli. Engar auglýsingar og engin kostun. Við höfum áskriftarsjónvarpsstöðvar sem keppa sín á milli um hylli landans, reyna að kaupa eins gott efni og mögulegt er til að fá sem flesta áskrifendur. Allar kannanir sýna að áhorfendur vilja sjá innlenda dagskrárgerð svo það má búast við því að hún taki kipp og það verði slegist um innlent afþreyingarefni. Það má búast við því að upp komi fleiri en ein og fleiri en tvær áskriftarstöðvar sem keppi um hylli áhorfenda sem eykur fjölbreytni og lækkar verðið samkvæmt lögmálunum um frjálsa samkeppni Svo höfum við auglýsingasjónvarp, fullt af litlum stöðvum sem reyna hvað þær geta til að ná í efni sem höfðar til áhorfenda. Þær eru stútfullar af auglýsingum og allt kostað í bak og fyrir. Þær verða áhorfskannaðar frá degi til dags til að auglýsendur geti fundið út hvar auglýsingum þeirra sé best komið fyrir. Þær auglýsingastöðvar sem verða vinsælastar, með mesta áhorfið, verða með hæsta auglýsingaverðið. Það sem er brýnast að gera fyrir íslenska fjölmiðlalandslagið er að ganga frá dreifingarmálunum þannig að stafrænt sjónvarp geti orðið að veruleika, þvínæst þarf að taka á málefnum RÚV, búa til úr því íslenskt almenningssjónvarp og losa það af afþreyingar-, auglýsinga- og kostunarmarkaði og þá fyrst er hægt að taka afstöðu til hvort það yrði fjármagnað með afnotagjöldum, nefskatti eða sett á fjárlög. Svo þarf að setja lög um eignarhald á áskriftarsjónvarpi. Markmið þessháttar laga verður að snúast um að tryggja hag neytenda, að þeir fái þá dagskrá sem þeir borga fyrir en að peningar þeirra fari ekki í að gera fjármálaspekúlöntum kleift að eignast feita bankareikninga í útlöndum. Þegar þetta allt er í höfn geta þeir jón og sérajón, eða bara hvaða jón sem er, opnað eins margar auglýsingasjónvarpsstöðvar og þeir hafa lyst á og tíma að eyða peningunum sínum í. Þær hugmyndir sem settar eru fram hér í þessum pistli eru ekki úthugsuð, endanleg lausn á því hvernig landslagið í sjónvarpi á að líta út, heldur aðeins tilraun til að velta upp fleiri möguleikum í stöðunni og reyna að skoða málið í pínulítið víðara samhengi.