Hver ber á­byrgð þegar allir bera á­byrgð?

Við segjum gjarnan að öryggi sé í forgangi. Sú yfirlýsing kemur fram í stefnum fyrirtækja, verklagsreglum og kynningum fyrir starfsfólk. Raunveruleg forgangsröðun kemur þó ekki í ljós á öryggisfundinum, heldur þegar verkið er komið á eftir áætlun, kostnaðurinn hækkar og einhver þarf að taka ákvörðun um hvort stöðva eigi vinnu.

Kraninn er kominn af stað, steypubíllinn bíður og allir vilja halda áfram. Þá bendir einhver á að aðstæður séu ekki eins og þær eiga að vera. Á þeirri stundu reynir á hvort öryggi sé raunverulega í forgangi eða aðeins falleg setning í stefnu fyrirtækisins.

Það er auðvelt að tala um öryggi þegar allt gengur vel. Mun erfiðara er að standa við orðin þegar öruggari ákvörðunin kostar tíma, peninga eða óþægilegt samtal við verkkaupa. Þá reynir ekki aðeins á starfsmanninn sem bendir á hættuna, heldur fyrst og fremst á stjórnendur og þá menningu sem þeir hafa skapað á vinnustaðnum.

Þegar ábyrgðin týnist á milli fyrirtækja

Á íslenskum vinnustöðum koma oft saman mörg fyrirtæki. Verkkaupi ræður aðalverktaka, sem ræður undirverktaka, sem kann síðan að kaupa þjónustu af starfsmannaleigu, einyrkjum eða öðrum minni aðilum. Hver aðili hefur sína stjórnendur, sitt starfsfólk og sínar verklagsreglur.

Slíkt fyrirkomulag getur verið bæði skilvirkt og hagkvæmt þegar boðleiðir eru skýrar og allir vita hvert hlutverk þeirra er. Það getur hins vegar einnig skapað grátt svæði þar sem ábyrgðin verður óljós. Aðalverktakinn telur undirverktakann bera ábyrgð á sínu fólki. Undirverktakinn vísar á verkstjórann. Verkstjórinn telur að starfsmaðurinn hafi fengið leiðbeiningar og starfsmaðurinn segist hafa gert það sem honum var sagt.

Eftir slys hefst síðan leit að því hver hafi borið ábyrgðina. Sú spurning hefði átt að liggja fyrir áður en verkið hófst.

Það er hægt að útvista verkefnum, kaupa sérfræðiþjónustu og semja við önnur fyrirtæki um framkvæmd verka. Það er hins vegar ekki hægt að útvista ábyrgðinni á því að vinnan sé skipulögð og framkvæmd með öruggum hætti.

Sá sem stjórnar verkefni þarf að vita hverjir vinna við það, hvaða hæfni þeir hafa, hvaða þjálfun þeir hafa fengið og hvort þeir séu í raun færir um að vinna verkið á öruggan hátt. Undirskrift á blaði, staðfesting á móttöku tölvupósts eða nafn á mætingarlista leysir engan undan þeirri ábyrgð.

Að kinka kolli er ekki alltaf merki um skilning

Íslenskur vinnumarkaður væri fátækari án erlends starfsfólks. Fjöldi þeirra sem hingað koma býr yfir mikilli reynslu, fagþekkingu og sterkum vinnubrögðum. Umræðan um öryggi, tungumál og þjálfun má því aldrei breytast í umræðu um þjóðerni.

Vandinn er ekki hvaðan fólk kemur. Vandinn skapast þegar starfsmaður skilur ekki leiðbeiningar, fær ekki viðeigandi þjálfun eða treystir sér ekki til að segja frá því að hann hafi ekki skilið það sem fram fór.

Við höfum mörg séð þetta gerast. Leiðbeiningar eru gefnar á íslensku eða ensku, starfsmaður kinkar kolli og verkstjórinn gengur út frá því að skilaboðin hafi komist til skila. Vinnan heldur áfram, þótt raunverulegur skilningur hafi aldrei verið staðfestur.

Að kinka kolli þýðir ekki alltaf að starfsmaðurinn hafi skilið. Stundum merkir það einfaldlega: „Ég vil ekki reynast erfiður. Ég vil ekki tefja verkið. Ég vil ekki missa vaktina.“

Í öryggismálum er ekki nóg að geta sýnt fram á að upplýsingar hafi verið veittar. Það verður einnig að tryggja að þær hafi verið skildar og að starfsmaðurinn geti beitt þeim við raunverulegar aðstæður.

Þar geta myndir, verkleg sýnikennsla, stutt myndbönd og einföld endurtekning skilað meiri árangri en löng handbók sem fáir lesa. Stjórnandi getur einnig beðið starfsmann um að útskýra með eigin orðum hvernig hann ætlar að vinna verkið og hvaða hættur hann telur felast í því.

Það er ekki próf á starfsfólkið. Það er próf á það hvort miðlun stjórnandans hafi virkað.

Þegar frávikin verða að venju

Alvarleg atvik eiga sér sjaldnast aðeins eina orsök. Oftar hafa mörg smá frávik safnast saman og smám saman orðið hluti af daglegum vinnubrögðum.

Fallvörn vantar aðeins í smástund. Vélin er aðeins notuð í þetta eina verkefni. Starfsmaðurinn hefur gert eitthvað svipað áður. Svæðið verður girt af á morgun. Hvert frávik virðist lítið þegar það er skoðað eitt og sér og afleiðingarnar virðast fjarlægar.

Smám saman færist þó viðmiðið. Það sem hefði verið talið óásættanlegt fyrir nokkrum vikum verður að venjulegum vinnubrögðum. Enginn særðist síðast og því skapast sú tilfinning að aðferðin hljóti að vera örugg.

Síðan falla orðin sem ættu alltaf að fá okkur til að staldra við: „Við klárum þetta bara.“

Setningin er sjaldnast sögð af illvilja. Hún kemur oft frá fólki sem vill standa sig, ljúka verkefninu og hjálpa samstarfsfólki sínu. Einmitt þess vegna þurfa stjórnendur að skapa vinnustað og öryggismenningu þar sem hægt er að stöðva hættulega vinnu án þess að starfsmaðurinn sé talinn erfiður eða neikvæður.

Sá sem bendir á hættu er ekki að tefja verkið. Hann er að verja samstarfsfólk sitt, verkefnið og fyrirtækið.

Ef starfsfólk óttast að missa tekjur, vaktir eða vinnu fyrir að segja stopp er öryggiskerfið þegar í ólagi. Þá skiptir litlu hversu vel stefnan er orðuð eða hversu mörg öryggisnámskeið hafa verið haldin.

Raunverulegt umboð til að stöðva vinnu þarf að gilda þegar mest reynir á það eða þegar tækin eru komin af stað, tafir eru orðnar kostnaðarsamar og þrýstingur er á að halda áfram.

Hjálmurinn er ekki öryggismenning

Þegar rætt er um vinnuvernd beinist athyglin oft að hjálmum, öryggisskóm, sýnileikafatnaði og öðrum persónuhlífum. Allt er þetta vissulega mikilvægt, en persónuhlífar fjarlægja ekki hættuna. Þær eru síðasta varnarlínan þegar aðrar ráðstafanir hafa ekki komið í veg fyrir að starfsmaður verði fyrir henni.

Raunverulegt öryggi hefst miklu fyrr. Það hefst í hönnun, skipulagi og verkáætlun. Það felst í því að velja öruggar vinnuaðferðir, tryggja næga mönnun, aðskilja fólk og vinnuvélar og undirbúa hættuleg verk áður en þau hefjast.

Það felst einnig í raunhæfum tímamörkum. Þegar verkáætlun gerir aðeins ráð fyrir því að allt gangi fullkomlega er hætt við að öryggi verði það fyrsta sem gefur eftir þegar eitthvað óvænt kemur upp. Þá verður hver töf að vandamáli og þrýstingurinn á starfsfólk eykst með hverjum degi.

Öryggi er því ekki fyrst og fremst búnaður sem starfsmaður klæðist. Það birtist í því hvernig vinnan er hönnuð, undirbúin og stjórnað.

Lægsta verðið getur orðið dýrasta lausnin

Verð skiptir eðlilega máli þegar verkefni eru boðin út. Fyrirtæki og opinberir aðilar bera ábyrgð á að fara vel með fjármuni. Lægsta tilboðið er þó ekki alltaf ódýrasta lausnin þegar upp er staðið.

Ef verð byggist á óraunhæfum tímaramma, of lítilli mönnun eða skorti á hæfu starfsfólki birtist kostnaðurinn annars staðar. Hann getur komið fram í töfum, mistökum, byggingargöllum, veikindum eða slysum. Stundum greiðir starfsmaðurinn hæsta verðið.

Þess vegna þarf að spyrja fleiri spurninga en hvað verkið kostar og hvenær því lýkur. Hverjir munu vinna það? Hvaða hæfni hafa þeir? Hvernig verður þjálfun háttað? Hvernig verður tryggt að leiðbeiningar skiljist? Hver hefur heimild til að stöðva vinnu? Og hver ber ábyrgð þegar mörg fyrirtæki starfa á sama vinnusvæði?

Ábyrgð má skilgreina og skipta á milli aðila í samningum. Það er hins vegar ekki hægt að skrifa sig frá henni.

Árangur mælist líka í því að fólk komist heilt heim

Við þurfum að byggja húsnæði og innviði. Verkefnum þarf að ljúka, kostnaður skiptir máli og tímaáætlanir þurfa að standast. Hraði og öryggi eru þó ekki andstæður nema við leyfum þeim að verða það.

Vel skipulagt verk er yfirleitt bæði öruggara og skilvirkara. Fagþekking dregur úr mistökum, skýr samskipti minnka líkur á misskilningi og góð verkstjórn kemur í veg fyrir að lítil frávik safnist upp þar til þau verða að alvarlegu atviki.

Árangur framkvæmda verður því ekki aðeins mældur í fermetrum, skiladögum og kostnaði. Hann verður einnig mældur í því hvort ábyrgðin hafi verið skýr, hvort starfsfólk hafi getað sagt stopp þegar þurfti og hvort fólkið sem vann verkið komst heilt heim að vinnudegi loknum.

Höfundur er öryggisstjóri og sérfræðingur í öryggisstjórnun.