Ég hélt að ég væri bara ó­venju hrætt for­eldri

Það er eðlilegt að vilja vernda barnið sitt og passa upp á að ekkert slæmt komi fyrir það. Þegar við eignumst barn er líka eðlilegt að upplifa ótta sem við höfum ekki fundið áður. Skyndilega erum við með það dýrmætasta sem við eigum í fanginu og ábyrgðin getur verið yfirþyrmandi.

Ég er hvorki læknir né sálfræðingur, né sérstakur sérfræðingur í málefni greinarinnar. Ég er fjögurra barna móðir sem upplifði mikla vanlíðan á þremur af fjórum meðgöngum mínum og fyrstu mánuðina eftir fæðingu barnanna minna. Ég elskaði þau útaf lífinu en á sama tíma var ég stöðugt hrædd um að eitthvað hræðilegt myndi koma fyrir þau. Ég gerði ýmislegt til að koma í veg fyrir að það gerðist og lifði í því sem ég myndi kalla óttafangelsi.

Eftir annað barnið mitt leið mér mjög illa í langan tíma án þess að ég áttaði mig á því hvað væri raunverulega að. Ég og fagfólk sem ég leitaði til merkti þessa líðan sem kvíða sem var hluti af vandanum, en ekki lausnin sem ég þurfti þá.

Síðar eignaðist ég mitt þriðja og fjórða barn með stuttu millibili. Þá versnaði líðanin. Ég sá hættur alls staðar. Ég sá fyrir mér börnin mín slasast eða deyja á ótal mismunandi vegu, á hverjum einasta degi, oft á dag, allt í huganum. Ég hugsaði með mér að þetta hlyti að lagast, en það gerði það ekki. Ég var dugleg að deila til ljósmæðra í mæðravernd og sálfræðinga sem voru allir boðnir og búnir að aðstoða. En enginn minntist á það sem ég var að fara að uppgötva. Ég þurfti að leita út fyrir landsteinana til að finna skýringu á því sem ég var að upplifa. Þegar ég lærði um hugtakið “perinatal OCD” varð það mikill léttir.

Þess vegna skrifa ég þennan pistil.

Mig langar að vekja athygli foreldra og þeirra sem sinna mæðravernd á því að til er röskun sem kallast meðgöngu og eftir fæðingu OCD (Perinatal OCD).

Hvað er Perinatal OCD?

Perinatal OCD er áráttu- og þráhyggjuröskun sem getur komið fram á meðgöngu eða á fyrsta árinu eftir fæðingu barns. Röskunin einkennist af ágengum og kvíðavaldandi hugsunum og endurteknum athöfnum eða hugsunum sem einstaklingurinn framkvæmir til að draga úr kvíðanum.

Margir tengja OCD við stöðugan handþvott eða það að allt þurfi að vera í röð og reglu. Það sem margir vita ekki er að OCD getur birst á mjög fjölbreyttan hátt og getur verið mjög leynt. OCD á sér ótal þekktar birtingarmyndir og snýst í grunninn um að heilinn festist í vítahring ótta og kvíða og athöfnum eða hugsunum til að láta kvíðann hverfa.

OCD hefur tilhneigingu til að ráðast á það sem okkur er kærast. Þegar við eignumst barn verður það oft það dýrmætasta sem við eigum og því er ekki óalgengt að hugsanirnar snúist um velferð þess. Hugsanirnar og ímyndirnar sem OCD skapa geta orðið mjög brenglaðar og margir þora ekki að deila því sem þeir eru að upplifa.

Þegar heilinn sendir fölsk skilaboð

Perinatal OCD snýst ekki um að foreldri vilji skaða barnið sitt. Þvert á móti. Foreldrar með þessa röskun eru oft einstaklega umhyggjusamir og vilja gera allt til að vernda börnin sín.

Heilinn sendir hins vegar fölsk skilaboð í formi hugsana, ímynda eða tilfinninga sem vekja mikinn kvíða. Til að róa kvíðann framkvæmir einstaklingurinn síðan ákveðnar athafnir eða hugsunarferli til að létta kvíðanum en heldur ferlinu gangandi án þess að átta sig á því.

Þess vegna er vitundavakning um perinatal OCD mikilvæg.

Í perinatal OCD getur árátta til dæmis verið að:

● Tékka óvenju oft hvort barnið andi

● Forðast ákveðnar aðstæður

● Leita stöðugt eftir fullvissu um öryggi barnsins

● Hrista hausinn eða tala sig frá óvelkonmu hugsununum

● Reyna að stjórna óvelkomnum hugsunum með því td að biðja bæn/möntru eða rökræða hugsunina í huganum

Þessar athafnir veita stundarlétti frá kvíða en næra um leið hugsanirnar og viðhalda vítahringnum. Þær geta verið mjög mismunandi eftir einstaklingnum.

Þegar ég lít til baka sé ég hversu mikið þessi röskun tók frá mér. Hún stal stórum hluta af gleðinni sem fylgir því að eiga ungabarn. Í stað þess að njóta augnablikanna var ég oft upptekin af því að vernda börnin mín gegn hættum sem voru aðeins til í huganum. Ég var uppgefin af hræðslu og einangraði mig mikið. Ég upplifi depurð yfir því að hafa ekki heyrt um þessa röskun fyrr en fjórða barnið mitt var orðið eins og hálfs árs og ég búin að vera í andlegu óttafangelsi lengi. Sérstaklega vegna þess að um leið og ég áttaði mig á þessu og tók mikilvæg skref í átt að bata tók það ekki langan tíma að líða betur.

Nokkrar mikilvægar staðreyndir sem ég hef lært um Perinatal OCD:

● Röskunin getur komið fram hjá öllum sem eignast barn, hvort sem um er að ræða móður, föður eða aðra nána umönnunaraðila.

● Hún getur komið fram á meðgöngu eða eftir fæðingu, við ættleiðingu eða á hvern þann hátt sem barn kemur inn í líf viðkomandi.

● Óvelkomnu hugsanirnar skilgreina ekki einstaklinginn og segja ekkert um það hvernig foreldri hann er. Þær eru síendurtekin fölsk skilaboð frá sérstöku viðvörunarkerfi heilans sem verður ofvirkt.

● Allir foreldrar geta upplifað óvelkomnar hugsanir, en hjá þeim sem eru með perinatal OCD eru þær tíðari, ákafari og hafa veruleg áhrif á líðan og lífsgæði.

● Til eru árangursríkar meðferðir og batahorfur eru góðar.

Ef þú ert foreldri eða forráðamáður sem upplifir ógnvekjandi hugsanir um að eitthvað hræðilegt geti komið fyrir barnið þitt aftur og aftur, eða stöðugan ótta við að þú gætir skaðað barnið þitt óvart, þá ertu ekki einn eða ein. Þú ert ekki slæmt foreldri. Þú ert ekki hættuleg manneskja. Og þú þarft ekki að skammast þín. Þú átt skilið að líða betur og njóta þess að vera með barninu þínu.

Ég fagna nýlegum samtökum á Íslandi, OCD félagið veitir fræðslu og stuðning fyrir þá sem vilja kynna sér þetta mikilvæga málefni nánar. Heimasíða félagsing er www.ocdfelagid.is

Höfundur er stolt 4 barna móðir á batavegi frá perinatal OCD.